Saltar ao contido

O Chufón

En Galifontes, o Wikisource en galego.


O Chufón       Xesús Rodríguez López       1915
 


O Chufón, comedia de costumbres gallegas en dos actos y en prosa, Jesús Rodríguez López, Lugo 1915.

[p. 2]
          Es propiedad del autor. Sin su permiso nadie podrá representar ni reimprimir esta comedia.


[p. 3]

O CHUFÓN


COMEDIA DE COSTUMBRES GALLEGAS EN DOS ACTOS



PERSONAJES


Tío Mingos, (padrino de Carmela)
Sabela, (mujer del Tío Mingos)
Carmela.
María Antonia, (criada de casa)
Don Camilo, (padre de Ramón)
Ramón.
Manuel.
Chufón.
Antón.
Gaiteiro.
Tamborileiro.


[p. 5]

O CHUFÓN


ACTO PRIMERO


     La escena pasa en una aldea de Galicia.
     Habitación de labrador acomodado. De frente una ventana que da al campo. A la derecha una arca de Ias que usan para guardar el grano. Por delante de ella una baranda sostenida por ambos extremos del techo, y que sirve para colgar ropa, en la que aparece colgada una capa y algun pañuelo de mujer. A la izquierda de la ventana una alacena, o armario, sobre la que lucirá una lamparilla, que alumbra a una imagen y a un crucifijo que cuelga de la pared. En el bastidor de la derecha la puerta que conduce a la escalera y en el izquierdo otra que da entrada a una habitación. Este hueco aparece abierto. Junto al bastidor del lado izquierdo un cofrecito y en el centro un banco de madera con respaldo, al lado de una mesa y varias sillas distribuidas por los huecos que dejan los muebles. Suena a lo lejos la campana y la gaita del país toca entre bastidores una alborada, que cesa al salir el Tío Mingos.

ESCENA 1.ª


(El Tío Mingos sale por la izquierda a medio vestir, poniéndose el chaleco y después la chaqueta, que estará sobre el banco. Habla vistiéndose).

T. Mingos
Éche ben certo: non sempre está o alcacén pra gaitas. Hoxe por sel-o día do santo patrón quixera gozar tranquilo; pro non pode ser. ¡Este condenado de reuma non m' acaba de deixar..... Inda teño medio entumecido este brazo..... ¡¡Ay! (Quejándose al vestir la chaqueta) ¿Velo? ¡Debeumo de votar unha meiga! Xa me dí Sabela que hay que bendecil-a casa, e poida que teña razón. En de mal parez que se meteu o demo n' ela fai unha tempada..... Non hay volta que me viu algún mal

[p. 6]
d' ollo. Antonte derrumbóuseme na revolta da Seara a millor xata que tiña na corte, e dendes que cain na cama o lacazán do criado deixoume poñer o gando laso por falta de percuro..... Pro, ¿qué hora é? (Mira el reloj) —Parés que tardan da misa. Vou rezar as oraciòs da mañà pra que Dios m' axude. (Coje un cayado y se dirije a una silla arrodillándose delante del crucifijo.)


ESCENA 2.ª

Tío Mingos, Sabela.

Sabela
¡Ay virxe! (Entrando con mucha fuga) Coidei que nunca s'acababa esa misa. Todo está por facer. Deixei as cazolas na lareira y-atopo o lume morto. (Deja la mantilla y el pañuelo en la baranda) Non sei
si será cedo pr' erguerte ¿cómo te atopas?

T. Mingos
Algo millor; pro esta cabeza inda non rixe ben e vou a rogar a Dios pol-a salú.

Sabela
Y-eu contigo s' andas logo, que teño moita presa.

T. Mingos
Vamos logo (persignándose) En el nombre del Padre y del Hijo y del Espíritu Santo. ¡Ou Siñor que nos sacache da escuridá da noite e nos deixache chegar a craridá dó día, líbranos de caciques tramposos e curiás ladrós, pra que no-nos rouben o alimento da alma e do corpo. Míranos Siñor con ollos de.....

Sabela
Misericordia. Xa sei. ¿Vas votar toda a letanía?

T. Mingos
Si tes presa..... vaite.

Sabela
Todo está por facer.

T. Mingos
Votarei logo o Padre Nuestro namais Pol-os nosos próximos, pol-os camiñantes e naufragantes, pra que Diol-os saque a porto salvo. Porque Dios nos libre de animás dañinos e d' un mal d' ollo. Pol-os usureiros, raspiñeiros e testigos falsos, pra que Diol-os convirta e os traya a bon camiño..... Padre nuestro que estás en los cielos santificado sal tu nombre, venga a nos el tu reino,

[p. 7]
hágase tu voluntá ¿Votache carneiro d' abondo a cocer?

Sabela
Votei.

T. Mingos
Conven que haxa fartura... Así en la tierra como en el cielo.

Sabela
El pan nuestro de cada día dánosle hoy y perdónanos nuestras deudas así como nosotros perdonamos a nuestros deudores.....

ESCENA 3.ª

Dichos.—Antón.

Antón
¿Onde levo o gando? (Desde la puerta)

T. Mingos
A chousa do Muiño. Leva a fouce y-o forcado pra tapar a borraleira que fixeron onte alí os d' avenza.

Sabela
En el Nombre del Padre, del Hijo..... (Levantádose y santiguándose).

Antón
Ten razón, ohiu, que hoxe é día de festa e non de tapar portelos.

Sabela
¡Qué razón nin que cornos! (A Antón) Érgome por que xa vexo que o Padre Nuestro non s' acaba hoxe e teño todo por facer.

T. Mingos
Pois vaite logo, muller, e sube axiña que teño que decirche.

Sabela
Subirei en canto chegue María Antona. (Váse)


ESCENA 4.ª

Tío Mingos.—Antón.

T. Mingos
¿Viche na misa a Don Camilo d' Arriba?

Antón
Quedaba no adro co siñor cura.

T. Mingos
Pois vai logo aló antes de nada, e dille que o agardo agora, e que faga o favor de vir onda min decontadiño.

Antón
Xa que estamos solos tiñalle que decir unha cousa de Don Camilo. (Con misterio).

T. Mingos
¿E logo? (Levantándose de la silla y acercándose a Antón).

[p. 8]
Antón
Que tanto él como o seu fillo Ramón fai algún tempo que os atopo pol-a Lamela da Fonte. Non sei que mel teñen alí que zugar, anque algo me decato do que andan azoroñando; pero.....

T. Mingos
O que andan azoroñando seino eu. Corre axiña a avisalo, non sea que se marche.....

Antón
(Hace que se marcha y al llegar a la puerta se vuelve). Dígollo porque me vai chocando que cando me cadra velos por alí, tamen están de cote Carmela ou María Antona, e xa fala a xente.....

T. Mingos
Deixâ falar. Eu fago do meu o que me parece. (Incomodado).

Antón
Siñor, cale e perdone. Ben sei que cada un pode facer do seu un pandeiro; pro eu, por decirlle o que lle dixen penso que non fago ningún mal.

T. Mingos
¿Pro a tí que che importa? Corre avisar a Don Camilo (Con impaciencia).

Antón
¿Que non me importa?..... Ten razón ¡A min que me ha de importar! (Con socarronería. Se va otra vez y se vuelve de la puerta en actitud de hablar).

T. Mingos
Déixame de lerias. Vaite onde te mandei. ¿Ou queres que vaya eu? (Incomodado).

Antón
Xa vou, siñor (Se dirige a la puerta).

T. Mingos
¡Gracias a Dios!

Antón
Mais eu hei de saber... (Volviéndose).

T. Mingos
¡Recorcio! Si non te vas agora mesmo..... (Alza la cayada amenazándole).

Antón
Xa me vou tío Mingos, xa me vou. Pro xa saberei que anda escarabellando pol-o prado Don Camilo, pois mentras eu estea n' esta casa non quero que naide o engañe a vosté, nin a ningún d' ela. (Con retintin. Se va y vuelve a escena al ser llamado).

T. Mingos
Agarda hom (Con misterio). Pol' o d' agora non conven que fales a naide d' eso. Denantes quero falar con Don Camilo sobre ese conto.

Antón
Ese e outro cantar. Vou logo aló. (AI salir tropieza con Carmela que entra).

[p. 9]

ESCENA 5.ª

Dichos.—Carmela.

Antón
¿Onde queda Don Camilo? (A Carmela).

Carmela
Si andas ben píllalo no adro.

T. Mingos
¿Pro tí acabas de salir? (Todo impaciente).

Antón
Alá vou siñor. Ben vé que non podo andar mais de presa.


ESCENA 6.ª

Tío Mingos.—Carmela.

Carmela
¿Atópase mellor? (Poniendo en la baranda la mantilla y el pañuelo).

T. Mingos
Xa puiden chegar aquí co-axuda d' este pau, gracias a Dios.

Carmela
Xa verá como logo ha de poder arar.

T. Mingos
Sentía moito morrer sin dexarte acomodada. Mira Carmela: co que tí herdache de teus pais e co que nosoutros che deixaremos inda podes casar c' un bon herdeiro, pois non-o dou todo por des mil pesos.

Carmela
Non fale mais d' eso. Ninguha presa teño de casarme pol-o d' hoxe. Aquí non me falta nada e... xa sabe aquél cantar
            «Eu caseime e apedreime
         mais que nunca me casara,
         de solteira roupa nova.....»

T. Mingos
De casada remendada. Xa sei; pero non é esa a conta, nena. O meu deber é deixarte acomodada pra que non quedes sola. Habia de vir onte un amigo meu, Roque do Peto, a tratar conmigo a tua boda co seu fillo Manuel, que é o herdeiro. Por certo que é unha gran comenencia; pro onte mandoume recado de que caera na cama c' un ataque de reuma e que mandaría hoxe o fillo pra que te conoza e de camiño tratar o casamento.

Carmela
Pois sinto que veña perdel-o tempo: pol-o d' agora non penso casar co-él.

T. Mingos
¡Tí que dís! ¿Sabes que en toda a montaña non

[p. 10]
hay millor comenencia que a do herdeiro do Peto?

Carmela
Ja, ja, ja. Seica s' ergueu hoxe casamenteiro? «O que lonxe vai casar tacha leva o a vai buscar.» Non me casaría hoxe co herdeiro do Peto anque tivera outro tanto.

T. Mingos
Eso non podes decilo, porque inda non sabes si o mozo che gusta.

Carmela
Anque así fora non me casaba co-él. Pra mentir inda me confesei hoxe.

T. Mingos
¿E logo aconsellóuse o crego outro partido, ou dirixete pra monxa?

Carmela
O siñor cura non me fala nada d' eso.

T. Mingos
¡Hum! Os cregos as veces inda se meten no que non Iles importa, y éste é un compangueiro qu' en todo mete o fociño.

Carmela
Este crego bó crego é; pro vosté non-o mira ó direito desque non quixo bendecirlle os evangelios, nin os escritos
da porta da corte.....

T. Mingos
E teño razón, puñesa, porque él non crea n' eso, o certo é qu' os escritos teñen moito poder contra as malas fadas.

Carmela
ÉI manda creer no poder de Dios e dos santos.

T. Mingos
Os santos ou valen ou non. Cando se me puxo mala a vaca marela, canto mais lle pedia a San Antón a peor iba, e si non Ile colgo o escrito do pescozo, nin Dios que Ile valera.

Carmela
Parece mentira que un home tan lido y-escribido como vosté, que foi o servicio do Rey y-andibo tanto mundo, crea n' esas meiguerías.

T. Mingos
Mira nena, eu ben deitei dos escritos, pois non me morreron os porcos hasta que mos fixo arrincar o crego da porta do cortello.

Carmela
¡Vel-ahí ten! Pra vosté o crego tivo a culpa da morte dos porcos e das disgracias da parroquia.

T. Mingos
¡E teño razón, puñesa! Qu'estes curas novos non sei o qu' adeprenden. Nin saben esconxural-o trono, nin descontar as lombrigas, nin nada. ¡Cura o que morreu! ¡Diol-o teña entre santos! ¡Que mau tiña pro trono! Cando víamos a nube cargada de

[p. 11]
pedra, corríamos ond' él, y-aquel home acendía a vela da Candeloria e poñíase a ler no libro y-a botar bendiciós. Dempois de cada bendición rachaba as nubes unha centella, pro él non s' atemorizaba por eso; cada vez berraba mais, hastra qu' o nubeiro escapaba da parroquia pra descargar o pedrazo na gándara ou mais adiante. ¡Dios que me deu, que mau aquela! Namentras que bendiciu esta parroquia nunca acordo apedrar n' ela!

Carmela
Pois éste bó cura é. Dá xenio velo pedricar e xa ve cantas rapazas se casaron dendes qu' él veu pra parroquia.

T. Mingos
¡Vaites! Casamentos probes.

Carmela
Eses son os que se casan solo porque se queren.

T. Mingos
Y-os que deixan de quererse porque se casan.

Carmela
Non-o entendo.

T. Mingos
¡Doado é d' entender, nena! A falta de pan non dá paz. Sin paz e sin amor oféndese a Dios, e donde a Dios se ofende non hay ventura.

Carmela
¡Canté! Por eso mesmo o siñor cura casa ós probes que se queren, pra que non ofendan a Dios. E ben se ve, padriño, qu' a riqueza non asegura a felicidá dos casados: tamén hay ricos que se levan mal.

T. Mingos
Non ten a culpa a riqueza, sinon cando é motivo de vicios. A culpa téñena moitas y-as veces as malas lengoas dos envexosos, sobre todo as das mulleres lacazanas.

Carmela
Ou as dos homes

T. Mingos
Non-o creas, Carmela. As mulleres deben desconfiar sempre das amigas que as aconsellan recomendándolles segredo pro seu marido. Cuasque sempre son treidoras que guía o demo pra facer a desgracia dos matrimoneos. No principío do mundo valeuse d' unha cobra porque non había mulleres; agora ten moitas a quen lles pon na lengoa o veleno, e astucia na intención, pra levar a disgracia ás casas, matando primeiro a confianza e dempois o cariño y-a tranquilidá.

[p. 12]
Carmela
Agora que me acordo. Díxome Ramón d' Arriba que logo viría falar con vosté. (Con picardía).

T. Mingos
Xa me decato pra qu' é.

Carmela
Pois entón xa sabe que eu tamén estou conforme. (Marchándose).

T. Mingos
¡Conforme!... ¿Ti vaste? (Carmela sale apurada). Dille á madriña que suba logo. (Gritándole desde la puerta).


ESCENA 7.ª

Tío Mingos.

T. Mingos
E ten razón: ela ten tanto na Lamela coma min por non haber feito partixas, e precísase do seu consentimento pra vendela. Moito caro me custa desfacerme déla pro non hay mais remedio. (Se sienta y apoya los codos en la mesa en actitud pensativa)


ESCENA 8.ª

Tío Mingos.—Sabela.

Sabela
¿Dormes ou cabilas? (Entrando).

T. Mingos
Agora nin durmo nin cabilo, pro xa fai tempo que durmo soñando coa deuda do de Souto pra librar a hipoteca do prado da Fonte que vence drento de oito días. Don Camilo mandóume antonte recado de que non vendese a Lamela sin antes falar co-él. Pol-o visto quere mercala e, así com' así, ha de dar mais dos catro mil reás que están enriba d' ela.

Sabela
Síntoche ben d' ese prado e non sei como nos vamos a gobernar dempois si Don Camilo no-no lo deixa pol-a renta. Redimir redimiche as catro fanegas de dominio, pro si perdemol-a Lamela, valera mais que pagáramol-o dominio.

T. Mingos
Ti que queres. D' aquela ben pensei desempeñarme logo si San Antón nos defendera a facenda; pro viñeron malos anos, morreunos a teixa, pegounos a peste nos porcos e dempois de todo

[p. 13]
eso inda o esgumiado do Secretario me subiu o consumo porque non lle din o voto.

Sabela
Por eso non puidemos levantar cabeza.

T. Mingos
Pro si me dá Don Camilo dez mil reás pol-a Lamela e caso a nena co do Peto, morro tranquilo.

Sabela
¿Logo é tan boa casa a do Peto?

T. Mingos
Han de sementar vinte fanegas a cada mau e teñen moita herba e moita larganza.

Sabela
¡Chacho! Pois sendo así non debes hoxe de cerrar o trato con Don Camilo, porque si o do Peto che merca a Lamela enriba da dote, todo queda na casa.

T. Mingos
¡Canté! Ti ben falas pro si os do Peto veñen pretender a Carmela é porque me fan rico. En vez de dar inda han de pedir. Hoxe pra casar ben unha muller ten que levar cartos na mau.

Sabela
¡E tes razón!

T. Mingos
O pior de todo é que Carmela acaba de decirme que non quer casar co do Peto.

Sabela
¡Que non quer! Eso é falta de conocemento; eu-na aloumiñarei e ha de facer o que lle mande.

T. Mingos
Non cho sei. Fai pouco estaba recia. ¿Ti conoceslle algún namoricoque?

Sabela
Seica nunca a vin falar con naide mais que con Ramón d' Arriba. Sempre lles gustou ruar xuntos: pro fai poucos días adivertinlle que era xa unha moza e que non debía pararse tanto co-él por mor das marmulaciós.

T. Mingos
¿Y-ela que che respondeu?

Sabela
Votouse a rir como unha tola e non me deu sorte. Xa ves: xente moza e leña verde todo é fume.

T. Mingos
Muller, xa que falas de fume parés que m' entran ganas de fumar. N'aquela lacena ha d' haber unha riladeira con cigarro. Dácama.

Sabela
Telo por picar. (Después de cogerla)

T. Mingos
¿Non hay ahí un paquete d' el picado?

Sabela
Aqui está. (Poniéndoselo delante). Vel-ehí tes todo.

T. Mingos
Pois faime un pito que eu inda teño as maus medio entumecidas.

[p. 14]
Sabela
(Disponiéndose a hacer un pitillo). Non sei si será cedo pra que fumes... Eu non che choro o cigarro, pro si che fai mal... (Trata de hacer el pitillo y le cae el cigarro). Parés que non lle dou xeito... xá se me esquenceu o facer pitos. (Se desespera porque no le sale bien y lo vuelve a deshacer). Ahí sobe Carmela que chos faga, que a min non me sale ningún.


ESCENA 9.ª

Dichos.—Carmela.

Carmela
(Aparece Carmela llevando en la mano una gran taza de barro llena de sopas, con una cuchara de palo encima).
Ahí ten as sopas. (AI tío Mingos). Vosté seica tampouco s' acorda d' almorzar hoxe? (A Sabela). Quédalle o almorzo enriba da mesa. Baixe pronto pra que non lle ativie. (Dirigiéndose a la puerta).

Sabela
Agarda. Faille aquí a teu padriño dous pitos.

     (El tío Mingos come las sopas como sin ganas).

Carmela
Acabe logo as sopas, pois Ramón vai vir decontado con seu pai. (A Sabela). Será ben, logo que baixe e faga axiña dous chiculates por si quixeran tomar algo cando cheguen.

Sabela
Vou logo correndo. (Sale).


ESCENA 10.

Carmela.—Tío Mingos.

     (El tío Mingos almuerza de frente y Carmela hace pitillos).

T. Mingos
Como vai vir o herdeiro do Peto a pretenderte quero que te amañes un pouco. Convén que esteas amabre co-él pra que non te chame fratulenta.

Carmela
Non sei como será.

T. Mingos
Pois ten que ser, porque o mando eu e non quero que digan que non che din boa crianza.

Carmela
Mire, padriño, non lle dea mais voltas, nin se mate mais. Eu hei de casarme ó meu gusto, por que quen se casa son eu e non vosté. O do Peto

[p. 15]
non-o conozo, nin sei que é, nin él sabe quen eu son, e paréceme que non se debe de tratar un casamento pra toda a vida o mesmo que se merca un boy ou unha vaca n' unha feira. O cariño debe ser antes de nada.

T. Mingos
O cariño ven dempois, nena. O conto é ter que comer: por eso os casamentos por trato salen casi sempre bos.

Carmela
Ou malos. Unha vaca ou unha besta pódese volver a vender na feira co mesmo alifaz que se mercou, namentras que no casamento os defeutos que se descobren hay que aguantalos por toda a vida.

T. Mingos
Pois eu caseime por trato con tua madriña sin conocela e nunca me pesou.

Carmela
Pois foi como que busca unha agulla n' ún paIleiro e a atopa. Eu hei de conocer e querer o home con quen case; o cariño é a única cousa que poderá darme pacencia pros traballos e pras penas d'esta vida.

T. Mingos
Pois ben, miña nena, xa que así pensas eu non te hei de obrigar. Solo debo decirche que si che gusta o herdeiro do Peto vas mui ben casada co-él, por verbo de riqueza, pois ten unhos bes feros y-é de familia de bendición. De calquer xeito quero que namentras estea na nosa casa te portes ben co-él, como che dixen. (Levantándose).

Carmela
Ese é outro cantar. ¿Pr' onde vai?.

T. Mingos
Vou a abaixo a facer unha labor. Faime unhos cantos pitos, que logo volvo.


ESCENA 11.

Carmela.

Carmela
(Haciendo pitillos). Será mui boa comenencia a do Peto, pero eu xa non podo querer a naide mais qu' a Ramón..... Seu pai vai vir a pedirme..... Así xa non podiamos seguir, ¡Que denorio! A xente xa comenza a marmularme..... Pares que xa tarda

[p. 16]
moito. ¿Y-el engañaríame? (Llora) Pero sin él non podría eu vivir. (Se acerca a la ventana) No-nos vexo..... ¡Qué desgraciada sería si m' engañase!..... ¡Vá! non fago mais pitos. (Dejando la caja del tabaco en la mesa). Non teño xenio pra nada. (Vuelve a acercarse a la ventana). Estou ardendo..... y-ese padriño tampouco acaba de subir,..... Pois con outro non caso. Non e non..... Sinto pasos..... ¿Será Ramón? (Se acerca a la puerta enjugándose Ias lágrimas con un pañuelo).


ESCENA 12.

Carmela.—María Antona.

M.ª Antona
¿Qué che pasa? (Con sorpresa e interés).

Carmela
Nada (Bajando los ojos)

M.ª Antona
¡Pois ti chorache! (Carmela rompe a Ilorar). ¿Non me dis que tés? (Abrazándola).

Carmela
Que me queren casar con Manuel do Peto. (Separándose con aire y mirando a María Antona fijamente). ¿Tí sabes si Ramón m' engaña?

M.ª Antona
¿Por que o dis?

Carmela
Porque xa debía de estar aquí. Tarda moito e ti..... páraste tanto co-él como con seu pai.

M.ª Antona
¡Asus, San Silvestre! (Santiguándose) Ti estás tola. ¡Tan solo eso me faltaba! ¡Burra! Si cando m' atopa non sabe mais que falarme de tí.

Carmela
¿De verdá? (Muy contenta). Non debes darme sorte. Ese home metéuseme na alma e receo de todo.

M.ª Antona
A nosa sangre non é de traidores, e ben sabes que eu levo un ramo da tua.

Carmela
E verdá: qu' as nosas aboas eran curmás entregas.

M.ª Antona
Tua madriña tratoume sempre como a unha filla. Antonte dixome que me marmulaba a xente porque me paraba con Don Camilo e que coidadiño que volvese a parrafear co-él.

Carmela
Tén moita razón a madriña.

M.ª Antona
Pero eu non me paro co-él por cousa mala.

[p. 17]
Pareime porque o atopaba por todas partes; parece qu' o demo Ile dí por onde eu ando. E ser é mui adivertido. Da xenio falar co-él. Pro xa lle dixen que non se volvese a parar comigo.

Carmela
Ti andas armando ó merlo y-esas diversiós nunca tran bos resultados. Tí xa non eres nena e ben sabes onde che morde o zapato; pro nos homes non hay fianza ningunha.

M.ª Antona
Por ese lado vivo segura.

Carmela
Eso é o pior.

M.ª Antona
¿O pior? (Con extrañeza).

Carmela
Si, porque o pior que lle pode pasar a unha muller e que fie de sí mesma e non fuxa das ocasiós. Ben sabes qu' o pai de Ramón non é pra tí, e parándote co-él, sin tí darte conta, podes facerlle creer que eres o que non eres, y-estás moi peligrosa de que él te faga acabar por ser o que él queira.

M.ª Antona
As intenciós d-os homes logo se conocen, e vivindo prevenida nada se perde por alegralos.

Carmela
Eso é xogar co lume, e n' ese camiño,esborréxese logo. Cando a disgracia leva por él a unha muller vai sempre costa abaixo, cada vez con mais brio, e non para hasta perderse.

M.ª Antona
Ben-o sei. Pro Don Camilo é ó mesmo demo, e inda oxe, vello como é, non vin home mais zaramalleiro. ¡Qué lástima qu' Antón non sepa namorar así!

Carmela
¿Qué Antón?

M.ª Antona
O da casa, qu' anda morto y-acabado por casar comigo.

Carmela
¡Ora o demo! ¿Ti que dis?

M.ª Antona
O que che digo. Fai tempo que se volve tolo por darme gusto. Si está lonxe canta porque eu o oiga, cántegas sempre amorosas e sempre tristes; si está preto ha de votar unha escapada pra vir onda min, como si fose às furtadelas. Non ten outro gusto que andar onde eu ando, pro cando está ó meu lado está sempre quedo, sempre respetoso, non me toca un dedo siquera, abóndalle conque

[p. 18]
os meus ollos se apousen de vez en cando nos seus, e sempre qu' os seus ollos me miran non votan lume d' amor, votan bágoas pra apagar ese lume.

Carmela
¿E non che gusta eso? Eso val mais que canto ouro poidan ter os reises do mundo. Non vale a unha muller a pena de vivir, mais que véndose así querida e respetada.

M.ª Antona
Pois eu, muller, si che hei de ser franca, quixera que Antón fose como Don Camilo. ¡Ay! Este cando estaba xunto de min nunca estaba quedo: non acougaba sin collerme un dedo ou unha mau, pra terma apreixoada na sua. Os seus ollos votaban sobre dos meus sempre lóstregos d' amor; sempre ledos e churrusqueiros nunca os vin chorar. Os seus labios buscaron moitas veces os meus, sin nunca chegar a eles, bicaban as orellas ou o pano da cabeza.....

Carmela
¿E nada mais? (Con picardia).

M.ª Antona
Algunhas veces, cando mais non puiden, sentinos nas meixelas, quentes e namorados, como quixera sentir os d' Antón.

Carmela
¡Ora o demo do vello! ¿E ti pensas qu' ese é amor?

M.ª Antona
Eu non penso nada, pro gústame mais esa maneira de querer qu' a otra.

Carmela
Pois a trampa d' ese amor é qu' arde moi de presa e consómese logo; o verdadeiro fai como o borralo que conserva moito tempo a quentura.

M.ª Antona
Sí; pero tampouco loce nada, e hay que remexelo pra saber si está morto ou vivo, como lle pasa ó d' Antón.

Carmela
Non fai falla meter a mau no lume pra saber si está aceso. O lume dos homes é treidor y-hay que entendelo: prende pouco a pouco, pero alampa cando menos se pensa. Hay que saber atizalo sin queimarse. Ehí está toda a habilidá da muller cando Ile convén qu' un home non enfrie. Si Antón te quere debes darlle sorte, ánque non che guste

[p. 19]
o seu modo de querer, porque os homes que queren de veras ás veces parecen tontos, y-os que queren como te quere Don Camilo saben pintar millor un amor que non sinten.

M.ª Antona
¿E qué podo esperar d' Antón que é tan probe coma min?

Carmela
¡A mesma diana do padriño! Val mais pra ti Antón, probe como é, que Don Camilo con todo canto teña; porque Don Camilo é unha anduriña que pasa, deixando un niño pra facer outro mais adiante, e Antón é pra ti un rulo que non quere mais qu' a sua rula. Mais vale ser casada probe que querida d' un Rey.

M.ª Antona
Tes razón; pro non me deixa ni-a sol ni-a lúa. Onte xa non me quixen parar co-él. Pilloume na corredoira da Fonte e loita e porfía pra que lle dese sorte, hasta que me fixo caer o feixe da cabeza. Por pouco me teño que vir pra casa sin a herba.

Carmela
Si tivera vergonza abondaba que estiveras n' esta casa pra que te respetara. Xa Ilo direi a Ramón. ¿Pro que Ile pasaría que non acaba de vir? (Se acerca a la ventana). Non vén nin parece y-eu estou ardendo. Vaite abaixo a ver si está co padriño. Namentras acabo de facer estos pitos que coa conversa non m' acordei mais d-eles. Si non está embaixo vótame un berro en canto chegue.

M.ª Antona
Si queres que vaya dar unha vota a ver...

Carmela
Non: baixa e dille ó padriño que suba logo. Agarda: leva de camiño esta taza, e limpa algo esta mesa. (María Antonia se pone a limpiar la mesa con el delantal después de coger la taza.)

[p. 20]

ESCENA 13.

Dichos.—Don Camilo.

D. Camilo
¿Hay permiso? (Eu el umbral de la puerta).

     (Carmela coje la caja del tabaco como asustada, y María Antonia pretendiendo huir por la otra puerta tropieza con ella y se la hace caer. María Antonia entra en la habitación y sale sin la taza. Escena rápida.)

Carmela
Buenos días, Don Camilo. (Ap.) ¡Dios mío, que vergonza! (Alto) ¿Non viu abaixo o padriño? (Coje la caja y la coloca sobre la mesa.)

D. Camilo
Díxome a tia Sabela qu' estaría enriba e subin. (Disponiéndose a recoger dos o tres pitillos caídos).

Carmela
Non se canse qu' os apaña María Antona. Faga o favor d' agardar un pouco que vou a decirlle ó siñor padriño que está vosté aquí. (Sale escapada.)


ESCENA 14.

María Antona.—D. Camilo.

     (Don Camilo se baja a coger la caja del cigarro y los pitillos. AI salir María Antona pretende huir y Don Camilo se atraviesa ante ella).

D. Camilo
Non: antes de salir tes que falar comigo duas palabriñas.

M.ª Antona
Non teño nada que falar con vosté. Déixeme pasar.

D. Camilo
Por aquí non sales sin decirme antes porque fuxes de min (Acercándose a ella.) De todo serei capaz porque me queiras.

M.ª Antona
¿De todo? Ja, ja, ja, Mire, siñor Xuez, burla con conocimiento mucho lo siento. De min xa non volve a mofarse mais.

D. Camilo
Non é mofa ¿queres ser ama da miña casa?

[p. 21]
M.ª Antona
Ja, ja, ja. ¿Ama nada mais? Coidei que quería casar comigo.

D. Camilo
O pirmeiro é o pirmeiro. Si non me sirves pra ama tampouco me convés pra muller.

M.ª Antona
¡S' eres demo t' arrenego! Déixeme salir que nos vai pillar aquí o tío Mingos.

D. Camilo
Pois apaña antes ese tabaco que deixache estrado.

M.ª Antona
Apáñeo vosté qu' está ben folgado.

D. Camilo
Pois dame outro bico e sales. (Dirigiéndose a ella)

M.ª Antona
Non tería vosté a culpa. Déixeme de lerias. (Huyéndole y poniéndose seria). Faga o favor de deixarme pasar.

D. Camilo
Entón dareicho eu.

M.ª Antona
Mire que berro. (Sorteando Ias vueltas alrededor de la mesa).

D. Camilo
Xa xei que non berras.

M.ª Antona
Pois xuro que hoxe berro.

D. Camilo
Tamén vou saber si t' estreves. (María Antona descalza una zueca y amenaza con ella a D. Camilo).

M.ª Antona
Pois veña e verá...

ESCENA 15.

Dichos.—Tío Mingos.

     Aparece el tío Mingos en el umbral de la puerta, en el momento en que María Antona alza la zueca amenazando a D Camilo.

T. Mingos
Bos días siñores.

D. Camilo
Hola tío Mingos. (Volviéndose azorado. María Antona se calza).

T. Mingos
¿Qué facías con esa zoca na mau? (A María Antona).

M.ª Antona
Saqueina... porque pensaba D. Camila qu' era de vídalo, e xa viu que é de pau d' aveneiro. (Con sorna).

T. Mingos
¿Conque logo d' aveneiro eh? ¡Ave... Ave María Purísima! Vai abaixo a decirlle á tía Sabela

[p. 22]
que Ile suba o chiculate a D. Camilo. E outra vez has de saber tratar millor as personas, pois a cada un trátase según quen é. (Con seriedad).

M.ª Antona
Eso é o que eu fixen, tío Mingos. Ben-o sabe Don Camilo. (Se va riendo.)


ESCENA 16.

Tío Mingos.—Don Camilo.

T. Mingos
Co-a xente nova non se pode. Cada día teñen menos respeto. ¡Qué diferencia hay ôs tempos en que m' eu criei! Faga o favor de sentarse. (Le ofrece una silla).

D. Camilo
Moitas gracias, teño estoutra. (Cogiendo otra silla) Séntese.

T. Mingos
Tamen-o fago de boa gana, qu' estou medio derreado d' estes cadrís. (AI sentarse repara en el tabaco y los pitillos del suelo). Deixei a afillada facendo pitos e mire por onde andan estrados. (El tío Mingos hace ademán de levantarse para recogerlos).

D. Camilo
Non se canse qu' eu apañarei todo. (Pone los pitillos en la caja).

T. Mingos
¿Vosté que fai? ¡Non faltaba mais! Hay na casa quen o apañe. (Levantándose y cogiendo a D. Camilo). Séntese aquí onda min, que quedei algo xordo da frebe. Fume logo. (Le da la caja, de la que coge cada uno un pitillo). Non sei onde votei a caixa. (Registrando en los bolsillos).

D. Camilo
Teño eu mistos. (Ofreciéndole una cerilla encendida).

T. Mingos
Gracias. Está en boa mao... Vosté pirmeiro.
     (Enciende D. Camilo y le ofrece la cerilla encendida que aplica al cigarro tirándola inmediatamente cual si quemara)
¡Recorcio!

D. Camilo
Tome lume.

T. Mingos
Penso que o teño (Enciende el pitillo). Eso da Lamela traime moi disgustado, D. Camilo.

D. Camilo
(Ap.) Debeu vernos. (Alto) Pois eso ten bon arregro.

[p. 23]
T. Mingos
(Ap.) Parés que ven de bon aire: pedireille duas mil pesetas por ela.

D. Camilo
(Ap.) Ofrecereille mil pesos de dote por decontado: pra subir hay tempo, si lle parecera pouco pra Carmela.

T. Mingos
Pois ben, si siñor. Xa o estaba agardando, porque dixo Carmela que logo viría por aquí.

D. Camilo
Entón xa sabe a que veño. Vosté me dirá canto quer qu' eu lle dea.

T. Mingos
Xa sabe que con vosté non hei reparar. Vosté ben sabe o boa que é y-o moito que vale tan ben coma min... quedo muy perdido sin ela.

D. Camilo
(Ap.) Vamos non quere pedir antes por delicadeza. (Alto) Pois pra non andar con voltas eu traguía pensado darlle mil pesos hoxe mesmo.

T. Mingos
(Ap.) ¡Mil pesos! (Alto) Entre nosoutros tanto dá hoxe como mañá. Téñome que conformar co que vosté me dea, porque por unha pequena cantidá non vamos a reñer; pro córreme presa cerralo trato porque hoxe mesmo necesito catro mil reás pra librar unha hipoteca que vence antes d' oito días. Si non fora por ela...

D. Camilo
(Ap.) Vaya, este quer que lle dea siñal. (Alto) Non teña coidado que hoxe mesmo cerraremol-o trato e lle darei os mil pesos.

T. Mingos
¿Pro, vosté viuna ben? (Como admirado).

D. Camilo
O meu Ramón está moi namorado d' ela y-a min paréceme de boa condición.

T. Mingos
D'eso xa non hay que falar: ela sola mantén d' herba verde, todo o ano, as catro vacas que teño cos seus becerros.

D. Camilo
Ben sei que non a deixa folgar. O meu Ramón non-a ha de traer tan traballada.

T. Mingos
Pois inda se pode millorar moito sacándolle dous defeutiños que ten.

D. Camilo
¿Dous defeutiños? Tamén convén sabelos.

T. Mingos
A min non me gusta engañar a naide. Anque é bõ de ver, xa repararía que pol-a parte d' arriba ten algo de lombo e necesita unha pequena rebaixa.

[p. 24]
D. Camilo
Por ese defeuto inda pode pasar. (Ap.) Y-eu que nunca lle notei a xoroba... (Alto) ¿Y-o outro?

T. Mingos
O outro xa requer mais traballo, pois hay que sacarlle as augas todol-os invernos....

D. Camilo
¡Demontre! (Levantándose) Pois ese defeuto inda non é pequeno e supoño que non-o sabe Ramón. Así é que teño que falar co-él antes de cerral-o trato.

T. Mingos
Por eso podemol-o cerrar o mesmo, quedando da miña conta o quitarllas.

D. Camilo
Non, eso non me convén. Teño antes que falar con Ramón. (Marchándose).

T. Mingos
(Deteniéndole). Veña acó santiño, veña acó. Si non quere dar tanto hoxe...

D. Camilo
Non é eso tio Mingos! (Procurando desprenderse de él).

T. Mingos
Abóndanme as mil pesetas pr' ese apuriño.

D. Camilo
Pois sólteme que xa as terá oxe mesmo, (desprendiéndose y marchándose).

T. Mingos
(Ap.) Adiós meus mil pesos. (con tristeza).


ESCENA 17.

Dichos.—Carmela.

     (Entra Carmela con una bandeja de dulces, en la que trae un pocillo de chocolate, y con una botella de vino. AI entrar tropieza con D. Camilo que va a salir).

Carmela
Buenos días D. Camilo.

D. Camilo
Santos e bos, Carmela. (Dejándole paso y observándola).

Carmela
Pro ¿qué é eso? ¿Xa se marcha? Non pode ser sin antes tomar algo.

D. Camilo
Drento de un pouco. Agora non podo que me corre presa o falar con Ramón.

Carmela
Ramón está agardando embaixo, e non ten presa. Vosté non se vai sin tomar algo. Aquí Ile traigo chiculate feito pol-a miña mau e us dulces qu' inda viñeron onte da dulcería.

[p. 25]
D. Camilo
Xa tomei chiculate antes de salir da casa. Agora non teño voluntá de nada.

Carmela
(Deja la bandeja sobre la mesa). Vaya Don Camilo, hoxe non me vai a faltar. (Le coge por un brazo con mucha zalamería y trata de acercarlo a la mesa)

D. Camilo
(Ap.) ¡Que deño de rapaza! (En alta voz). Ben: pois dácame logo un dulce.

Carmela
Así me gusta. (Corre a coger la bandeja dejando el pocillo delante del padrino). Tome vosté o chículate (AI Tío Mingos).

T. Mingos
Boeno logo (Se pone a tomarlo).

Carmela
Vamos a ver, ¿cal lle gusta mais. ¿Éste? ¿Estoutro? Vaya, tome éste que é o que mais lle gusta a Ramón (presentándole la bandeja).

D. Camilo
Tomareino logo, porque hay que obedecerche. ¿Tí non m' acompañas?

Carmela
Con moito gusto. ¿Non se senta?

D. Camilo
Non: estou millor direito.

Carmela
Como vosté queira (Acerca una silla, pone sobre ella la bandeja y va por la botella y la copa que quedaran en la mesa).

D. Camilo
(Ap.) Non se lle nota a xoroba. Debe de traguer un corsé qu' a disimule.

T. Mingos
Está bô. (A Carmela, por el chocolate).

Carmela
(A D. Camilo). Vaya beba unha copiña que non debe de ser malo. (Llenando una copa de vino y ofreciéndosela).

D. Camilo
Pois logo... a tua salú (Bebe) Sabes Carmela, que che acai ben esta brusa. Está moi ben feita e... aséntache moi ben pol-a espalda (le apalpa la espalda y la cintura).

Carmela
¡Que me fai cóxegas! (con gracioso mohin).

D. Camil
¡Pro tí non gastas corsé!

Carmela
Na aldea hay que traballar e ten unha que moverse a todol-os xeitos. O corsé solo sirve pras siñoritas da vila que lles gusta andar entaladas n' él. Parécelles qu' están millor andando tesas. Así están feitas unhas esgumiadas.

D. Camilo
Tes razón. ¿Pro ti nunca o gastache por mor d' abrigarte?

[p. 26]
Carmela
Nin falta que me fixo. Ás veces hastra ando sin xustillo.

T. Mingos
(Ap.) ¿Pro que demo falarán tanto tempo? É unha pena estar xordo.

Carmela
Vaya, tome outro dulce e outra copiña.

D. Camilo
Vótame logo outra copa. O dulce voucho eu dar a ti. ¿Cal che gusta mais? Éste é o mais rico. (Bebe después de darle el dulce).

Carmela
Por certo que é moi rico. Tome outra copa xa que lle gusta.

D. Camilo
Entón vota duas e tomarémolas on tempo.

Carmela
Vaya logo (Las llena). Á nosa salú. (Bebiendo a un tiempo).

T. Mingos
(Ap.) Puñesa, como empinan. (Alto) Bô proveito.

Carmela y
D. Camilo
Moitas graceas.

D. Camilo
¿Non che fará mal?

Carmela
Ja, ja, ja. Nin a vosté tampouco.

D. Camilo
Pero pra ese achaque que tes...

Carmela
¿Qué achaque?

D. Camilo
Muller dixéronme que pol-o inverno non andabas moi corrente... no tocante... a saude.

Carmela
Ja, ja, ja. (Mirándole con picardía). Vosté si que seica empeza a non andar moi corrente. Ja, ja, ja. (Lleva la botella, los dulces y la copa a la mesa). Xa non bebe mais. Tome padriño, aprovéitese.

T. Mingos
¿Gustoulle o viño? (A D. Camilo).

D. Camilo
E bô d' unha vez

T. Mingos
Pasa de dez anos que mo regalou un amigo.

D. Camilo
¿Pro ti non padeces de nada? (A Carmela)

Carmela
Non, nin m' acordo ter unha hora de mal.

D. Camilo
(Ap.) ¿Engañaríame este vello? (Alto) Dime Carmela ¿Teu padriño falouche algunha vez de casarte?

Carmela
Nunca, hastra hoxe que me falou do herdeiro do Peto, que dí que ven esta tarde a pretenderme.

D. Camilo
¡Vaites, vaites! Agora caigo na conta. ¿E ti que lle respondiche?

Carmela
Que perdían o tempo en vir por causa miña.

[p. 27]
D. Camilo
(Ap. pensativo). ¡Vel-o pillo d' o vello, como me quería engañar desacreditándome a afillada! ¿Pareceríalle pouca dote?...

Carmela
¿En qué cabila?

D. Camilo
En que non se han de rir de min, nin de tí, os do Peto, e agora mesmo vou a deixar cerrado o trato do teu casamento con Ramón.

Carmela
¿De verdá? (Muy contenta).

D. Camilo
Tío Mingos: Carmela fíxome pensalo millor e quero deixar o trato cerrado. Veña a mau dreita. Mañá pasaremol-a escritura e inda Ile darei dobre do que lle ofrecín.

T. Mingos
¿Dobre? (Mirándole asustado y con recelo).

D. Camilo
Si señor, dobre. (Le suelta la mano).

Carmela
¿Está contento? (AI tío Mingos casi al oido).

T. Mingos
Paréceme que está algo demáis (A Carmela a media voz). O qu' eu quero D. Camilo é qu' esta tarde faga o favor de darme os catro mil reás. Os demais non me corren tanta presa.

D. Camilo
Pois estando conforme, esta mesma tarde os terá. Hastra logo. Voulle dar a noticia a Ramón.

T. Mingos
Perdone que non-o acompañe. Non se m' olvide dos catro...

Carmela
Xa vai dito. (Tapándole la boca). Vaya engorde qu' esas escaleiras están moi escuras.

D. Camilo
Non hay coidado. Hastra logo.


ESCENA 18.

Carmela.—Tío Mingos.

Carmela
Vosté é moi terque é moi machacón.

T. Mingos
Mentras non teña as mil pesetas de siñal non estou seguro.

Carmela
E vamos a ver, ¿qué Ile dixo de min a Don Camilo?

T. Mingos
Non falamos nada de ti.

Carmela
¿Cómo que non? ¿Logo, á que veu Don Camilo?

T. Mingos
Veu a mercarme o prado da Lamela. Dábame mil pesos por ela antes de ti chegar, pro dempois

[p. 28]
que falou contigo xa oíche que me ofreceu o dobre. ¿Notáchelle qu' estivese algo peneque?

Carmela
Ó pirmeiro non, pro dempois que bebeu duas copas comenzou a esvariar. (Cabilosa) Pro ¿non lle falou nada do meu casamento?

T. Mingos
¿Do teu casamento? ¡Él que ten que ver co-eso!

Carmela
¡Asús, que disgracia! Vosté tampouco concorda. Non beba mais. Vou saber que belén é este. (Se dirige a la puerta toda apurada).


ESCENA 19.

Dichos.—María Antona.

M.ª Antona
Xa sei todo, e veño darche un abrazo. (abrazando a Carmela que pugna por desasirse de ella).

Carmela
Déixame de lerias, muller.

M.ª Antona
Díxonos D. Camilo que quedaba o trato feito e todo arregrado.

Carmela
¿Qué trato nin que rairo? (Luchándo por salir). ¿Ónde queda Don Camilo?

M.ª Antona
Na aira, falando con Ramón.

Carmela
Vou tras d' él.

M.ª Antona
Alégrome moito. (Abrazándola).

Carmela
Que me deixes de lerias (Sale incomodada después de empujar a María Antona contra el tío Mingos, que se acerca a saber que hablan, tirando con éI cómicamente).


ESCENA 20.

Tío Mingos.—María Antona.

T. Mingos
Estame ben empregado.

M.ª Antona
Perdone que non foi adrede. (Ayudándole a levantarse).

T. Mingos
¿Pronde vai tan arroutada?

M.ª Antona
En busca de Don Camilo.

T. Mingos
¿De Don Camilo? (Con extrañeza) Non sei que contas tran os dous. Pero apropósito ¿por qué sa-

[p. 29]
cachel-a zoca pr-él cando eu entraba? ¿Qué modas son esas na miña casa?

M.ª Antona
Porque s' empeñaba en darme un bico e...

T. Mingos
¡Un bico! Cando él s' estrevía a tanto xa ti lle darías motivos, pois ninguén responde sin que o chamen.

M.ª Antona
Eu non lle din ningún. É él qu' é muy mal criado y-estrevido.

T. Mingos
Naide se mete co-a muller que se da a respetar, si non qu' estea tolo.

M.ª Antona
Estonces hay moitos tolos.

T. Mingos
As tolas sodes vosoutras, cando caedes na trampa da lisonxa dos homes que xogan co-a vosa vanidá. A muller xuiciosa sabe que cando da sorte da tamén permiso (1).

M.ª Antona
Tamén os hay moi terques e moscós e non val decirlles que non.

T. Mingos
Pouco importa decirlles que non si Ile lo decides rindo. Os homes fan mais caso do que facedes que do que Iles decides, e a Don Camilo nunca o tiven eu por pipiolo. Conque, que non che volva a soceder. (Tocan a misa) Parés que sinto tocar a misa.

M.ª Antona
Si señor.

T. Mingos
Pois vou a eia pouco a pouco. (Coge la capa de la baranda y se la pone).

M.ª Antona
Non vaya solo qu' inda está moi endebre e pode caer.

T. Mingos
Arrimado a este pau non teño duda, que a igresia está cerca. Ti fai axiña esas camas e amaña todo ben, porque hoxe agardo o herdeiro do Peto. Por si acaso se queda a dormir amáñalle unha cama no carto largo. Non te descoides porque poden chegar a cada punto. Si veñen antes de qu' eu chegue veremos que ben os recibes.

M.ª Antona
Perda coidalo que xa bulirei o que poida.
     
(Sale el tío Mingos).

(1) Dar sorte. En Lugo significa hacer caso.

[p. 30]

ESCENA 21.

María Antona.

M.ª Antona
Inda non tiven tempo a amañarme eu. (Saca del cofre un espejillo de mano, y se mira corriendo el pelo con saliva). ¡Jasús, como teño estes pelos! O do Peto ten sona de ser un gran herdeiro... Estou deseando saber que facha ten. ¡Vai levar un parchazo cando sepa que non o quere Carmela!... Parés que me pinta millor á cara o pano rubio. (Se pone al cuello un pañuelo encarnado, o rosa). Sí... Así estou millor. Non quero que me atope co-este mandil tan luxado! (Se pone otro). ¡Qué lástima que Antón sea probe! Porque, pra qu' hei decir, feo non-o é. Y-a ben prantado e xeitoso pro traballo non lle gana naide. Pero vólvese tan burranzán cando está xunto de min... Vaya, vou facel-as camas. (Va corriendo hacia el cuarto, pero de repente se para, como presa de una idea y va a mirarse al espejo y componerse a la luz de la ventana). Si lle gustara eu ó do Peto... xa qu' é tan boa comenencia...
(Se marcha cabilosa por la puerta del cuarto, dejando el espejo sobre la mesa).


ESCENA 22.

Antón, Manuel y el Chufón.

     (Entran primero Antón y luego el Chufón y Manuel).

Antón
Fagan o favor de sentarse. Coidei qu' estaría aquí o tío Mingos; pero vouno buscar que non ha d' andar lonxe.

Chufón
Non tomes presa nengunha.

Manuel
Si ves a afillada dille que suba co-él, que a quero ver.

Antón
Ese recado xa llo darei. Hastra logo (Vase).

[p. 31]

ESCENA 23.

Manuel.—Chufón.

Manuel
Estou ardendo por conocela.

Chufón
E yo también.

Manuel
Todos me din qu' é moi boa moza e que aquí hay diñeiro largo.

Chufón
La plata nunca es tanta como sona.

Manuel
Debe ser moi aforradizo porque na casa non-o gasta. (Mirándolo todo).

Chufón
O que ten son buenos palleiros en la aira.

Manuel
Xa me dí meu pai qu' estes son moi bos bés.

Chufón
Veremol-a dote que Ile da á sobriña.

Manuel
Ti apreta o que poidas. (Miran por la ventana) Por todas partes acode xente pra misa.

ESCENA 24.

Dichos.—María Antona.

M.ª Antona
Esquencéuseme o espello. (Corre a cogerlo sobre la mesa y pone a mirarse a él sin reparar en los huéspedes y de espalda a ellos).

Chufón
Chacho: ahí la tienes.

Manuel
¡Poida ser! (Se acerca a ella de puntillas).

M.ª Antona
Estou deseando velo (Componiéndose el pelo).

Manuel
¿De veras? (Casi a su oido)

M.ª Antona
¡Ay! (Asustada esconde el espejo).

Manuel
Non teña medo. (Riendo).

M.ª Antona
Non reparei en vostés e...

Manuel
Púxose colorada, pr' estar mais bunita.

M.ª Antona
Moitas graceas. Eso dimo porque estou diante ¿Vosté será Manuel do Peto?

Manuel
O mesmo, pra servir a Dios y-a vosté.

M.ª Antona
Alégrome de conocelo. Fagan o favor de sentarse que vou a decirlles ós tíos qu' están aquí.

Chufón
Ya va chamarlos el criado.

M.ª Antona
De calquer maneira tamén eu vou a chamalos: co seu permiso.

[p. 32]
Manuel
Faga o favor de agardar; pois quixera falar antes unha palabriña con vosté.

M.ª Antona
Como vosté queira; pero séntense si queren.

Manuel
Con moito gusto. (AI Chufón) Oye ti vay reparar como andan esas bestas e volve logo.

Chufón
Vou logo a velas. (AI oido de Manuel) Aproveita el tiempo porque la moza es como un sol. Da guenio verla. (A María Antona) Hastra luego.

M.ª Antona
(Ap.) Seica me tomaron por Carmela. Vou seguil-a broma.


ESCENA 25.

María Antona.—Manuel

Manuel
Non pensei de certo que viña ver unha rapaza tan garrida, tan xeitosa e tan churrusqueira.

M.ª Antona
Nín eu un bô mozo tan burlón.

Manuel
Dígolle a verdá, qu' inda nunca outra vin como vosté, e alégrome moito, porque xa saberá a que veño.

M.ª Antona
Algo me decato.

Manuel
Pois estonces non receará sentarse onda min e oirme duas palabriñas.

M.ª Antona
(Impaciente y cabilosa) Teño moita presa, que teño todo por facer.

Manuel
(Cogiéndola) Si non lle gusta a compaña...

M.ª Antona
Sentareime logo, pero moi pouco tempo. (Se sienta mirándole con zalamería, en un extremo del banco y Manuel va a sentarse a su lado). Por agora faga o favor de sentarse na outra veira... qu' eu ben oyo.

Manuel
Vaya logo. (Se sienta) Sinto moito ter que falarlle desde tan lonxe porque... non sei si nos oirá alguén.

M.ª Antona
Pode falar sin cuidado que non hay naide por aquí.

Manuel
Canto mais a miro mais me extraña que non quixera casarse antes (Desde este momento van acercándose uno al otro, en el curso del diálogo, hasta juntarse en medio del banco).

[p. 33]
M.ª Antona
 Xa ve hastra d' agora naide me quixo pr' eso. As probes temos pouca salida.

Manuel
(Ap.) ¡Qué pilla! ¡Cómo quer facerse a probe!

M.ª Antona
Con toda esta guapura que vosté dí, non se casaría por ela ninguén comigo. Os ricos buscan inda mais a riqueza na muller qu' os probes, y-o herdeiro do Peto non ha de ser menos.

Manuel
Pois xuro que me casaría con vosté anque non tivera un carto.

M.ª Antona
¿De veras? ¡Non-o creo! Esas pegas non se baixan a apañar estes garabullos.

Manuel
Pois logo ¿á que veño? A non ser qu' eu non sea do seu agrado...

M.ª Antona
Vosté pode gustar a calquer rapaza, inda non sendo o herdeiro do Peto.

Manuel
¿De verdá?

M.ª Antona
E tan de verdá. Xa o sabe vosté.

Manuel
Veña a mau direita. (Como ya están juntos se la deja coger).

M.ª Antona
Solte, hom, non ma aperte tanto.

Manuel
Non: agora que teño a groria na mau non-a solto. Seguiremos falando así, que nunca tan agusto estiven na miña vida.

M.ª Antona
¡Mintireiro! (Con picardía) En canto sepa que son probe xa non lle hei de parecer tan bonita. Solte, solte. (Lucha por soltarse).

Manuel
Non-a solto, nin quero que me trate de vosté.

M.ª Antona
¿Pro non reparas que pode vir alguén e collerme así contigo?

Manuel
O mesmo me dá. Así viñera o tío Mingos, que mais antes trataba co-él o noso casamento.(Quiere abrazarla y ella se separa levantándose).

M.ª Antona
Por agora é cedo. Deuche moi de presa ese cariño.

Manuel
¡Logo non me queres! (Levantándose).


ESCENA 26.

Dichos.—Antón.

     (Aparece Antón en la puerta y se detiene sorprendido al verlos y escucha lo que sigue, todo ansioso).
M.ª Antona
Si hom, si, quérote; pero xa che dixen que son probe, e penso que t' estás burlando de min.

Manuel
Non é burla: anque seas tan probe como as arañas xúroche que me hei de casar contigo. E sinon ás probas me remito. Vamos xunt' o tío Mingos.

Antón
O tío Mingos vai na misa.

M.ª Antona
(Ap.) ¡Qué vergonza! (Alto) Hastra logo Manuel, teño moito que facer. (Huye por la puerta de la escalera).

Manuel
Tamén eu vou logo a misa. (Se va detrás).

Antón
(Queda solo, mirando a la puerta). ¿Serán todas o mesmo? Verdá é que nunca lle falei craro. Pro d' hoxe non pasa y-esa muller será miña... ou de naide. (Con desesperación). ¡Qué desgraciado son! (Se sienta en el banco apoyando los codos en la mesa y la cabeza entre Ias manos).


TELÓN RÁPIDO


[p. 35]

ACTO SEGUNDO



         La misma decoración del acto anterior.
         AI levantar el telón se oye fuera de escena la gaita y el tambor y ruido de voces de los mozos que vienen acompañar a casa al Tío Mingos porque ha cogido el ramo, para hacer la fiesta del próximo año. Cuando la Compañía cuente con un coro gallego, entrará éste después de tío Mingos. Cuando no, se suprime la primera escena.



ESCENA 1.ª

Tío Mingos.—Carmela.—Chufón.—Manuel.—Coros Gallegos.


    T. Mingos
    Pasade adentro. (Dejando la capa en la baranda).

    Varios
    Viva o tío Mingos, viva o noso ramista. ¡Vivaa!

    T. Mingos
    Gracias rapaces, gracias. Carmela, trailles un goto de viño.

    Uno del Coro
    Co seu permiso vámoslle votar unha cántiga

    T. Mingos
    Como queirades.

    Coro

                Pro ano que ven hay festa,
             o amor brinca d' alegria.
             Viva quen colleu o ramo
             que viva o novo ramista.

                Que viva o novo ramista
             qu' é persona xenerosa,
             ha de facer unha festa
             como non ha d' haber outra.

[p. 36]
    T. Mingos
    Moitas gracias, agora votade un vaso. Vainos sirvindo Carmela. (A Carmela, que acaba de llegar con un jarro de vino).

    Carmela
    Calquera de vosoutros faría millor ramista qu' él, debía estar tolo cando colleu o ramo. Veremos como ll' axudades porque xa vedes como está.

    Varios
    Xa ll' axudaremos. ¡Viva o tío Mingos!

    Chufón
    (A Manuel) Ésta debe de ser a criada.

    Manuel
    E mais tampouco é fea.

    Chufón
    ¡Doille o ollo! Paréceme que xa he buscado mi novia.

    Carmela
    (Llega con el vaso a Manuel y le ofrece). Vosté tomará tamén un gotiño.

    Chufón
    (Cogiendo el vaso que le ofrece a Manuel) Moitas gracias, preciosa. (Bebe).

    Carmela
    Que lle aporveite. (Riendo la ocurrencia). Tome vosté. (A Manuel).

    Manuel
    Moitas gracias, non m' aproba d' estora. Non é por despreciar.

    Carmela
    Sintô moito.

    Coro
    Vamos rapaces votal-á última.

    T. Mingos
    Non: agora é millor que vos vayades indo, porque estou algo canso.

    Coro
    Ímonos logo agora, que xa volveremos á tarde. ¡Viva o tío Mingos! (Van desfilando todos. Carmela deja el vaso en la mesa).

    T. Mingos
    Gracias rapaces, gracias, non vos manquedes ó baixar.


    
ESCENA 2.ª

    
Tío Mingos.

    T. Mingos
  ¡Dios vaya co-eles! Estaba deseando quedar solo. (Se sienta). Xa vexo que non teño a cabeza pra barullos. Empeñáronse en que collera o ramo pro ano que vén, e tiven medo a negarme porque entroques non me castigara o santo dándome outro mal. Namentras cantaron sintin a alma leda;

[p. 37]
    pero agora vólvenseme acordar as trapisondas que hoxe me pasaron. ¡Miren qu' é moito conto que Don Camilo veña á miña casa a metérseme co-a criada! ¡Na miña vida outra tal vin! ¿Daráme os mil pesos pol-a Lamela? O que m' importa é que traya as mil pesetas de siñal. Pero ¿qué contos traguerán él e Carmela?... ¡Parece que a ela lle gustaba que a apalpase! Y-él parés que se aporveitaba. ¿Quererá engañala? Pol-o d' agora, mentras eu viva, non se bulra d' ela. (Se levanta). Do pirmeiro mocazo esmagáballe a cabeza. (Blandiendo el cayado en el aire).


    
ESCENA 3.ª

    
Sabela.—Tío Mingos.

    Sabela
  ¿Qué deño estás espantando?

    T. Mingos
    Non espanto nada; pero espantarei. Non vou deixar cabeza sana n' esta casa. (Blandiendo el palo) ¿Ti sabes s' estou desperto? (Después de acercarse a Sabela, que le mira asustada, se vuelve todo fatigado y se sienta en el banco como desmayado).

    Sabela
    ¡Asús, Dios mío! Este home toleou. (Acercándose y corriendo a la puerta, grita). ¡Carmeliñaa! ¡Ou María Antona! Naide responde, y-él co sentido perdido... Mingos, Minguiños. (Sacudiéndole) Nada... Debeu darlle un esvaído. ¡Y-eu aquí sola co-él! Hastra non teño auga pra esbarrufarlla pol-a cara. (Corre a la alacena). Pro esta botella está chea de augardente e... (Hace que coge un papado y después de quitarle el sombrero, se lo salpica por la cara, con el ruido consiguiente).

    T. Mingos
    ¡Ti que fas muller! ¡Era o que me faltaba, que agora viñeras a xeringarme ti tamén! (Separándose).

    Sabela
    Gracias a Dios ¡Vaya un medo que me deches! Estas moi endebre e non sei si volverás atrás con ir a misa.

    T. Mingos
    Non é eso muller...

[p. 38]
    Sabela
    Vas a tomar un gotiño a ver si te animas. (Llena un vaso de vino).

    T. Mingos
    Que non é eso muller: déixame falar...

    Sabela
    Toma, anque sea un pouco.

    T. Mingos
    ¡Puñesflas! que non é eso...

    Sabela
    É debridá; pero inda hay dulces na lacena (Va por una bandeja con ellos y se los ofrece). Tes que tomar algún y-este vasiño.

    T. Mingos
    Ben: tomareino. (Con resignación). Xa sei que non hay remedio cando te empeñas. Pro dempois que o tome ¿hasme deixar falar?

    Sabela
    Si hom, si. Pero bebe o viño.

    T. Mingos
    O vaso non-o arremato.

    Sabela
    O que deixes ti bebô eu. (El tío Mingos bebe medio vaso dándole a Sabela el otro medio que también lo bebe). Agora toma este dulce. (Se lo da).

    T. Mingos
    Pois toma tí tamen outro. (Se lo da ya con cara más animada).

    Sabela
    Tomarei. (Le toma el dulce y se sienta a su lado).

    T. Mingos
    Pares qu' os dulces tiran pol-o trago. Beberemos outro vaso. (Llena uno y se le ofrece a la mujer que bebe la mitad, y el resto el tío Mingos).

    Sabela
    Vaya logo (Bebe). Xa fai tempo que non estivemos así; toma. (Le da el vaso).

    T. Mingos
    Daca logo. (Bebe). ¡Ejee! Este viño parés que quenta o peito.

    Sabela
    A min paréceme que xa me fai esvareamento. (Le echa un brazo por la espalda al tío Mingos, como medio chispa).

    T. Mingos
    Pois o viño e bô.

    Sabela
    Cala hom, que inda me deu mais sede. (Coge la botella y se la aplica a la boca empinándola poco a poco).

    T. Mingos
    ¿Seica che sabe? Pois si che ha de facer mal a tí (le saca la botella) mais vale que mo faga a min. (y empina a su vez) ¿Sabes canto me da Don Camilo pol-a Lamela?

    Sabela
    ¿E canto?

    T. Mingos
    De boas a primeiras ofreceume vinte mil reas, pro dempois entrou Carmela, deulle unhas copas, e non sei o que falaron que a pouco tempo díxo-

[p. 39]
    me que hasta dous mil pesos me daría pol-a Lamela.

    Sabela
    ¡Avomaría! ¿Estaría algo peneque?

    T. Mingos
    Eu non-o sei; pro andívoa apalpando e facéndolle cóxegas, y-eu non sei que confianzas son esas que ten con ela.

    Sabela
    ¡De burro en baixo non hay millor besta! ¿Qué confianzas ha de ter? Cando baixou díxome que quedaba o trato feito; e hastra me parece, que falaba asentado.

    T. Mingos
    Agora poucas han de ser as malas fadas. Díxome qu' esta tarde me traguerá catro mil reás de siñal, e como mos traiga mañá mesmo llos levo os de Souto, que son os que lle debo.

    Sabela
    Non debe subir a tanto. (Con aire de achispada).

    T. Mingos
    Non ten volta. Cen pesos que me faltaban pra pagar a redención da renta e dempois setenta e cinco que costou a vaca teixa...

    Sabela
    Non foron mais que setenta.

    T. Mingos
    Sempre fuche unha turreona. Foron setenta e cinco. (Incomodado).

    Sabela
    Vexo que non estás pra facer contar, ja, ja, ja. ¿De qué color é este fío? (Separando Ias manos como teniendo un hilo).

    T. Mingos
    Ti si que estás que xa non podes facel-a conta pol-os dedos. Pero papeles cantan, e o que teño que dar son catro mil reás, carto arriba carto abaixo. Vouche a ler a escritura, que a teño pechada na arqueta. (Se levanta inseguro).

    Sabela
    Pois vou contigo a coller o meu rosario da misión que gardache alí.

    T. Mingos
    Anda logo diante.

    Sabela
    Anda tí primeiro. Non quero que te rías de min.

        (Antes de salir de escena se paran, se miran, echan una carcajada se agarran y salen).


[p. 40]

    
ESCENA 4.ª

    
María Antona.

    M.ª Antona
  (Entra con un manojo de rosas). Naide. ¿Onde irán? Y-o do Peto agardando. Voulle a poñer estas rosas a Virxe (Coloca la mitad en un vaso sobre el armario) Estas mandoumas traguer Carmela e voullas levar: debe d' estar no cuarto. (Se dirige a la puerta de la izquierda, parándose en medio de la escena). ¡Cómo se vai poñer o do Peto en canto sepa que non son Carmela! ja, ja, ja. Pero eu vou seguir a broma... Quen sabe (Se pone triste). Si hoxe non me di nada Antón... (Vuelve a poner cara de picardía). Volvo tolo a esoutro. Con eso non perdo ningunha comenencia... (fijándose en la mesa). Pro deixaron todo esto aventestate. Pra que veña o gato e... (Coge un dulce y lo come). Xa que arden os cangos quentémonos a eles (Bebe por la botella de espalda a la puerta de la escalera. AI empezar a beber entra don Camilo).


    
ESCENA 5.ª

    
María Antona.—Don Camilo.

    D. Camilo
  (Ap.) Agora non te m' escapas. (Caminando hacia ella de puntillas).

    M.ª Antona
  Agoniou. (Sacudiendo la botella) Y-é bô: lástima do pouco. (Mete un dulce entero en la boca)

    D. Camilo
  Agora atrapeite. (Cogiéndola por detrás. Ella se desprende de Don Camilo dándole con Ias flores en la cara y sorteando las vueltas alrededor de la mesa, hasta presentarse ella de frente al público con la boca llena y los carrillos inflados por el dulce).


[p. 41]

    
ESCENA 6.ª

    
Dichos.Antón.

    Antón
  Está moi ben, D. Camilo. Xa que nou escarmentou... (Alza la aguijada y amenaza con ella a D. Camilo. María Antona se interpone y se abraza a Antón, con la boca aun llena y comiendo el dulce sin poder hablar hasta que huye D. Camilo). ¡Aparta! (Todo furioso tratando de deshacerse de María Antona. Sale D. Camilo).


    
ESCENA 7.ª

    
Antón.—María Antona.

    M.ª Antona
  ¡Coidei qu' esganaba! (Después de tragar el dulce).

    Antón
    Si ti non eres, mato aquí mesmo.

    M.ª Antona
    ¡Non berres, condanado! Por pouco non te comprometes. Él é o Xuez.

    Antón
    ¡Qué Xuez nin que centellas! á muller qu' eu quero non lle toca naide.

    M.ª Antona
    (Ap.) ¡Ó cabo reventou! (Alto) Pro ti nunca me dixeche que me querías. (Como ruborosa).

    Antón
    ¡Pois mira que probas d' eso xa che teño dado algunhas! Teño moitas ganas de que falemos d' eso. ¿Queres sentarte un pouco ó meu lado?

    M.ª Antona
    ¡N' este banco non! (Mirando recelosa a la puerta) Aó míllor si nos ven...

    Antón
    Anque nos vexan. Pra eso poste ti n' aquela veira y-eu n' ésta.

    M.ª Antona
    É ò mesmo. (Con picardía) A non ser que me deas palabra de non achegarte a min.

    Antón
    Non teñas medo. O qu'eu quero non é mais que falar contigo.

    M.ª Antona
    Ben logo. (Se sientan en los extremos del banco y ella del lado de la escalera ).

    Antón
    Antes de nada quero que me digas ¿qué facías aquí co do Peto?

    M.ª Antona
    Tomoume por Carmela e como ela non-o quer...

    Antón
    Tratabas d' engañalo ti.

[p. 42]
    M.ª Antona
    Non seas celoso. (Se acerca un poco a Antón). Como ti nunca me dixeras nada, non sabía de certo si me querías.

    Antón
    N' eso mintes. Pro éI é rico y-eu non teño outros bés qu' as miñas maus.

    M.ª Antona
    ¿Y-eu que teño? (Se acerca un poco más).

    Antón
    Us ollos que valen un mundo. (Antón permanece siempre fijo en el mismo sitio).

    M.ª Antona
    ¿De verdá? (Mirándole). ¿Non che gusto mais que pol-os ollos? (Se acerca poniéndose a su lado y coloca la mano displicentemente sobre la mesa, casi delante de Antón).

    Antón
    E tamén por ese corpo tan xeitoso que Dios che deu (Le coge la mano).

    M.ª Antona
    Non sei si me mintes.

    Antón
    Qu' hei de mentir, si estou tolo por ti. (Le pasa la otra mano sobre el hombro). ¿Queres darme un bico? (Con pasión).

    M.ª Antona
    ¿Tamén tí? Inda é cedo pra tocar a vísporas. (Separa la cabeza resistiéndose a ser besada y coge el manojo de rosas que tiene al alcance en la mesa).


    
ESCENA 8.ª

    
Dichos.—Sabela.

    Sabela
  ¡Qu' estou vendo! ¿Estarei achispada? (Desde la puerta y andando hacia ellos). Agora atrapeite. (Se levantan precipitadamente Antón y María Antona y al huir le da con las rosas en la cara y tropieza con ella, haciéndola caer. María Antona huye por la escalera y Antón va a levantar a Sabela, pero como siente venir al Tío Mingos huye escondiéndose detrás del arca).


    
ESCENA 9.ª

    
Sabela.—Antón.—Tío Mingos.

    T. Mingos
  ¿Mancáchete? (Corriendo hacia Sabela y ayudándola a levantarse). Eu ben-o decía. Era visto que che había de facer mal o viño.

[p. 43]
    Sabela
    (Después de sentarse fatigosamente en el banco). ¡O demo, Mingos, o demo! Esa María Antona hamas de pagar. ¿Vel-a mosca morta?..

    T. Mingos
    ¡Vaites, qu' inda a pillache de veras!

    Sabela
    ¿Qué a pillei? ¡Inda non sabes ben como a pillei!

    T. Mingos
    Excusas de xuralo, que xa o estou vendo.

    Sabela
    Pilleina con Antón.

    T. Mingos
    ¡Púxote boa! (Coge la botella, la mira al transparente y la sacude).

    Sabela
    Mira si me fixo sangre.

    T. Mingos
    (Que está sacudiendo la botella). ¡Nin pinga!

    Sabela
    Pois doime a cara que rabea.

    T. Mingos
    ¿Pro ti pra que volviches ó viño? Anda, déitate un pouco n' esa cama e durme, que logo che pasará. (Levantáadola).

    Sabela
    Inda me manquei ben n'esta coxa. Deitareime logo un pouco, pro ésta non lla paso, non e non.

    T. Mingos
    Anda muller anda ¡Dios te fade ben! (La lleva cojeando).

    Antón
    Foi sorte que non me virán. (Va a salir). ¿Quén subirá? (Vuelve a esconderse).


    
ESCENA 10.

    
Antón.—Carmela.—Ramón.

    Carmela
Aquí tampouco está, pero ha de estar por ahí adentro.

    Ramón
    ¡Canto temos rebrincado n' este carto cando salíamos da escola! ¿Acórdaste?

    Carmela
    Como si fora onte.

    Ramón
    Cantas veces m'escondin detrás d' aquela hucha. Vou vel-o sitio.

    Carmela
    Dempois o verás, séntate e falemos mentras non ven teu pai a falar co padriño. (Lo coge y lo hace sentar a su lado).

    Antón
    (Ap.) Respiro. Vaya unhá curiosida.

    Carmela
    ¿En qué cabilas?

[p. 44]
    Ramón
    En que ò qu' está de Dios ás maus ha de vir. Mentras estiven no estudio, cantas rapazas mirei e cantas me miraron.

    Carmela
    ¿Inda ó dis?

    Ramón
    Pois apesar d' eso nunca meu olvidei de tí.

    Carmela
    ¡Mintireiro! Os homes gabádesvos por vanidá, de que vos miran as mulleres y-as veces é por rirse de vosoutros.

    Ramón
    Algunhas veces poderá ser así; pero en todas partes as mulleres que son listas miran prós homes que lles gustan, por si prenden, e inda acaso con mais arte e menos disimulo que nosoutros, e fan ben.

    Carmela
    ¿Cómo que fan ben?

    Ramón
    Porque cando non son tan guapas como tí, teñen qu' afiar as uñas e armar ben a trapela pra cazar novio. Cando son com' a tí abóndalles o imán dos ollos pr' atraguelos, de xeito que queden namorados e presos pra sempre.

    Carmela
    Eres un mintireiro.

    Ramón
    Si así non fora non viña a casarme contigo. (Le echa un brazo por la espalda).

    Antón
    (Como sigan así logo poderei salir sin que me vexan).

    Carmela
    Pois namentras tí faltache non me saliche do pensamento, nin vin ollos que se me cravasen na alma como os teus, nin fala tan meiga como a tua, que sin oirte cantoume sempre nos oídos.

    Ramón
    ¡Mintireira!

    Carmela
    Non serei tanto cando te deixo estar así.

    Ramón
    ¡Vas a ser miña muller!

    Carmela
    Pero mentras e non, solo porque te quero deixote que m' abraces, inda conocendo que non debe facelo.

    Ramón
    Ben, muller, si estás contragusto...

    Carmela
    Non t' anoxes, pois ben sabes qu' eres alma da miña vida. (Le echa ella el brazo por el cuello).

    Antón
    ¡Xa escampa! Non agoanto mais. (Sale en la punta de Ios pies y le cae la aguijada antes de llegar a la puerta).

    Carmela
    ¿Qué fas ahí?

[p. 45]
    Antón
    Tróuxenlle aquelas frores á Virxe y-entrei caladiñamente pra non estorbalos.

    Carmela
    ¡Qué vergonza! (A Ramón).

    Ramón
    Anda, anda. Busca a meu pai e dille que veña aquí logo.

    Antón
    (Ap.) Agora si qu' é ela. (Alto) Eu teño que facer, mandareille un recado por calquera, da sua parte.

    Carmela
    Vai tí mesmo e traino contigo.


    
ESCENA 11.

    
Dichos.—María Antona.

    M.ª Antona
  (Entra toda apurada diciendo a media voz). Ahí están os do Peto.

    Carmela
    (Toda impaciente.) Ten conta d' eles abaixo.

    Antón
    Ela non: eu estarei co-eles.

    Carmela
    (Con extrañeza). ¿Qué é ò que dis? Ti vas onde che mandei.

    Ramón
    Ten razón Antón: non está ben que unha muller s' encargue d' entretelos.

    Carmela
    (A María Antona). Pois entón vai tí correndo en busca de D. Camilo e dille que corre prèsa que veña. Millor é que o trayas contigo. (Toda apurada).

    M.ª Antona
    (Ap. a Carmela). ¿Y-eres ti quen me manda xunto D. Camilo? Eu non podo deixar a cuciña qu' hay moito que facer. (Se marcha incomodada).

    Antón
    Pois eu non te deixo sola co-eles (Se va detrás de María Antona).

    Ramón
    Entón tamén eu vou buscar a mi padre. (Trata de irse).

    Carmela
    Non: tí non sales d' aquí hastra qu' él veña (Cogiéndole y deteniéndole).

    Ramón
    Quedareime logo. Será mellor que baixes tí e lles digas que suban. Non está ben que os fagades agardar embaixo. Tí daslles aquí conversación: mentras tanto Antón busca a teus padriños pra que

[p. 46]
    veñan a falar co-eles, e eu quero escoitar o que din escondido tras d' esa arca.

    Carmela
    Ay, logo, ben. Vou chamalos. Vai ser unha risa. (Sale).


    
ESCENA 12.

    
Ramón.—Tio Mingos.—Sabela.

    Ramón
  (Después de mirar por la ventana). Inda non parece. ¿Qué Ile pasaría? (Se acerca a la puerta del cuarto) Ehí veñen os tíos. (Corre a esconderse).

    T. Mingos
    Outra vez non terquees. ¿pares qu' inda coxeas?

    Sabela
    Manqueime ben e doime aquí de cando en cando. (Señalando la cadera) Y-eso qu' inda teño que facer ben na cociña. Non sei como andará todo. Voume alá.

    T. Mingos
    (Deteniéndola). Agarda un pouco, pois como me parecía que durmías non quixen espertarte pra falar algo de Carmela. Xa sabes que está ahí o do Peto e haberá que darlles ó que pidan, podendo, pois convén casala pronto.

    Sabela
    ¿E por qué esa prèsa?

    T. Mingos
    Porque se me afigurou que D. Camilo faille a rosca do galo a Carmela.

    Sabela
    ¡Xa vexo qu' estás tolo!

    T. Mingos
    ¿Conque tolo eh? Si viras, como eu vin por estes ollos que ha de comer a terra, como a abrazaba aquí, e Ile facía cóxegas ¡e a boa cara con que ela se deixaba ir!...

    Ramón
    (Ap) iPro que demo di este vello! ¿Será certo?

    Sabela
    Xa che dixen que todo eso que viche foi un cariño sin malicia.

    T. Mingos
    ¿Sin malicia? Xa, xa: ¡Tampouco tiña malicia o bico que lle quixo dar á criada cando entrei; pois eu mesmo Ile vin a ela sacar unha zoca do pe pra defenderse d' él!

    Ramón
    ¡Vaya us caprichos que ten meu pai!

[p. 47]
    Chufón
    (Dentro). Dou gracias.

    T. Mingos
    A Dios dadas. (A Sabela). Debe ser o do Peto.

    Sabela
    Vou recoller todo esto (Recoge lo que hay en la mesa y entra en el cuarto con todo).

    
ESCENA 13.

    
Dichos.—Manuel.—Chufón.

    Manuel
(En el umbral). ¿Y- él pódese entrar?

    T. Mingos
    Adiante quen sea.

    Manuel
    Bos días, tío Mingos.

    Chufón
    Dios entre aquí.

    Sabela
    (Entrando). ¡Oi quen temos por esta casa!

    Manuel
    ¿Vailles ben?
     
    T. Mingos y Sabela Ben, e vosoutros?

    Manuel
    Ir vivindo.

    Sabela
    Alegrámonos moito. Aquí quedan logo con Mingos. Por un pouquiño, que logo volvo. (Entra en el cuarto).

    T. Mingos
    Ti xa vexo que eres fillo de Roque. ¡AseméIlaste ben a teu pai! ¿E ti?....

    Chufón
    Eu son da casa do Grilo de Seceda, si vosté conoce.

    T. Mingos
    ¡Ay hò! Xa m' acordo. D' alí trouxen fai cinco anos dous bois. ¿A qué non sabedes en cinco meses canto me deixaron? Pois custáronme mil e trinta e déronme dous mil e dez.

    Manuel
    (AI Chufón). Chacho. ¡foi bô poñer!

    T. Mingos
    Pois non ten volta.

    Chufón
    Como non puido vir o tío Roque, mandoume a min con Manuel. Habíamos de vir contra la noite, como es costume, pero a éste ya non lle cocia o pan nel corpo e viñemos ya antes da misa grande

    T. Mingos
    Ben feito. Así com' así, tamen nos axudaredes a xentar. Sentaivos. (Se sientan todos). E os demais ¿quedan bos?

    Manuel
    Todos bos. (AI Chufón). Hay que berrarlle que parece algo xordo.

[p. 48]
    T. Mingos
    Sabela (Ésta sale del cuarto). Sírvelles algo que han de traguer gana d' almorzar.

    Chufón
    Almorzáramos antes de salir da casa.

    T. Mingos
    Ay hô. De Folgoso aquí almorzo eu tres veces. (A Sabela). Súbelles un vaso e unha tallada.

    Sabela
    De contadiño. (Sale cogeando ligeramente por la derecha).

    T. Mingos
    E logo teu pai está conforme co-a boda.

    Manuel
    Si señor.

    Chufón
    ¿Y porqué non, si se arregran?

    T. Mingos
    E de supoñer, sendo cousa de razón.


    
ESCENA 14.

    
Dichos.—Carmela.

    Carmela
  (Entra con un mantel que luego estiende sobre la mesa). Bos días nos dea Dios.

    Chufón y Manuel Santos y buenos. (Mirándola y sin levantarse).

    Carmela
    ¿Cómo lles vai a todos? (Mirando a urtadillas a Ramón).

    Chufón y Manuel Ben e vosté?

    Carmela
    Gracias a Dios pol-o d' hoxe (Estendiendo el mantel).


    
ESCENA 15.

    
Dichos.—Antón.

        (Entra Antón con un jarro de vino que deja sobre la mesa).
    T. Mingos
    (A Antón). Ay hô: xa me parecía que tardabas.

    Antón
    Pois xa fai tempo que viñen, pero non puiden velo.

    T. Mingos
    Baixa logo e sube unha talladiña pr' estos amigos, e dille á tía Sabela que suba tamen en canto poida.

         (Carmen sale al paso de Antonio para hablarle al oido y entretanto Manuel y el Chufón y el Tio Mingos hacen que hablan).

[p. 49]
    Carmela
    ¿E Don Camilo? (A Antón).

    Antón
    Díxolle a Bras de Berto que viña decontado.

    Carmela
    Cando suba a madrina non m' enredes a María Antona, que xa sabes que ten que ser sola pra todo.

    Antón
    Eu ll' axudarei.

    Carmela
    Co-as tuas axudas pouco ha d' adiantar. (Entra en el cuarto y va trayendo ala mesa platos, pan, cubiertos etc.)

    T. Mingos
    Vou a ver si teño algun cigarro (Levantándose y mirando en el armario).

    Manuel
    (AI chufón). Ay hô. A criada n' esta casa viste millor qu' a dona.

    Chufón
    ¿Como no? Y-es una moza que rabéa de goapa. Ya la quisiara en mi casa para axudarme a buscarlos garabullos.

    Carmela
    (AI Tio Mingos). Que busca ahí señor? Aquí ten o cigarro. Vou embaixo a ver s' acaban de traguel-a fonte. (Sale escapada).

    T. Mingos
     Non teño mais feitos qu' estes tres pitos (Le da uno a cada uno y fuman). ¿Non votades un vaso?

    Manuel
    Por agora..... mentras non comemos.

    T. Mingos
    Tedes razón. (A Manuel). Que che parece da rapaza? Conocíala?

    Manuel
    Hastra d' hoxe non tiven o gusto; pero é moy goapa.

    T. Mingos
    Non é porque seña miña afillada, pro saliume de moito xuiceo e de moito porveito.

    Chufón
    Bien se ve en ella.


    
ESCENA 16.

    
Dichos.—Carmela.


         (Carmela entra con una fuente de carne que coloca sobre la mesa).

    Carmela
    Ehí tén, fágalles prato (AI Tío Mingos).

    T. Mingos
    Será millor que cada un tape pra sí. Ea rapaces, acercaivos. (Se sienta Manuel entre el Tío Mingos

[p. 50]
    y el Chufón. El Tío Mingos les pone delante la fuente, y los dos sacan un pañuelo de yerbas del bolsillo y lo colocan sobre el hombro izquierdo: Sacan después una navaja, cortando con ella, uno después de otro, una rabanada de pan y luego un pedazo de carne, que colocan en el plato. Carmela entre tanto hace que mira por la ventana y finge hablar con Ramón).

    Ramón
    Esto faise moi largo.

    Carmela
    Pois agora tés que agoantar, que logo salirás.

    T. Mingos
    Votade un goto. (Llenándoles los vasos).

    Manuel
    D' hoxe un ano con vida e salú. (Bebe).

    Chufón
    Pois logo, que de salú nos sirva. (Bebe).

    T. Mingos
    S' estas son penas que nunca s' acaben (Bebe) ¿Gústavol-o viño?

    Chufón
    E bô d' unha vez.

    Ramón
    (Sobre todo pol-o precio).

    Chufón
    (A Carmela). ¿E vosté non vota un goto?

    Carmela
    Probareino logo. (Lo acerca a los labios y se lo devuelve). Moitas gracias.

    Chufón
    O que bebeu pouco mal lle ha de facer.

    Manuel
    (AI Chufón). Y-ela cando subirá.

    Chufón
    Non ha de tardar. Xa me parece que sinto pasos.

    Manuel
    Pois xa non é sin tempo que suba.


    
ESCENA 17.

    
Dichos.—Sabela

    Sabela
  Que aproveite.

    Manuel
    Así faga osté si gusta. (Impaciente y malhumorado).

    Sabela
    Séntense, séntense. (A Carmela). Vaya ¿tí que fas? Failles unha fineza a estes mozos. (Revolviendo en la fuente). Aquí teñen algo de fresco. Manoeliño non teñas cobardía. Aquí hay lacón, longaniza, do que queiras.

    Manuel
    Xa temos, tía Sabela.

    Carmela
    Escollan do que mais lles guste, e beban.

    Chufón
    Non temos mais voluntá. (Separando el plato).

    Sabela
    Non seades prosmeiros.

[p. 51]
    T. Mingos
    Bebede viño, logo. (Les llena el vaso y beben).

    Carmela
    Vou a ver quen pasa. (Se acerca a la ventana). Ehi vai D. Camilo.

    T. Mingos
    Pois baixa e dille qu' agarde un pouco. E coidadiño con pararte co-ese perillán.

    Ramón
    Pro ¿qué di teu pai?

    Carmela
    Non Ile fagas caso. Xa che contarei. (vase).


    
ESCENA 18.

    
Tío Mingos.—Sabela.—Chufón.—Manuel.—Ramón.

    Manuel
  Un gotiño, tía Sabel.

    Sabela
    Non é por cho despreciar, pro faime curton.

    Chufón
    Boeno: pois como azoutar non é segredo, debo decirlles que el tío Roque mandoume en su canto para arreglar la custión del dote.

    T. Mingos
    É o mesmo.

    Chufón
    La rapaza va moi bien, para una casa moi sana, de gente de moi boa nacencia y donde ha de comer el pan moi descansada. El rapaz, no es porque estea diante, hay pocos como éI, traballador, libre de vicios con una cabeza descomposta como la que tiene, que canto ve con los ojos faino con Ias manos.

    Manuel
    Son favores.

    Sabela
    Tamén a nosa Carmeliña non é nada coxa; sabe poñer unha tea como a millor tecedeira; fai toda a roupa d' ela, e xa non m' acordo cando entrase costureíra na casa. Ten maus de prata, e tanto lle da facer un pote de caldo como segar unha leira de pan, e o mesmo amasa unha fornada como fai unha mantela.

    Ramón
    (E moito que me alegro d' eso).

    T. Mingos
    Ser é aguda como un pimento. Pro, vamos a ver. ¿Canto quer de dote teu pai? (A Manuel, que mira para el Chufón).

    Chufón
    Ante todo, pra que non haxa engaños, teño que decir que hoxe a casa do Peto está empeñada en cen pesos.

[p. 52]
    Ramón
    (¡Y-o pico!)

    Chufón
    ¿Qué digieste? (A Manuel).

    Manuel
    Nada. Que está ben.

    T. Mingos
    Acabade ¿Canto teño que dar logo?

    Manuel
    O pai dixo qu' ademais do que Ile toca por seus pais, quer que Ile asegure vosté decentos mil reás.

    T. Mingos
    ¡Arrecoiro!

    Sabela
    ¡Arrenegado sea o demo! (Santiguándose). Continúa recogiendo la mesa).

    Chufón
    Quixo decirles, que vosté lle asegurase diez mil reales, escriturados na sua Eira da Chousa.

    T. Mingos
    Ca, ca, ca, Eso si que non. Escribanos e ameixeiras, líbrenol-os Dios das miñas eiras. Dareille tres mil reas na man y-o que lle deixaron seus pais. Si compre ben, sinon n' hay nada.

    Chufón
    Con licencia. (Va hablar aparte con Manuel).

    Ramón
    ¡Vaya unha feira! Nunca outra tal vin, e xa me gusta esto.

    Manuel
    Tío Mingos; ten que dar sete mil reás.

    T. Mingos
    Non dou outro carto.

    Chufón
    ¡Bah! Pois non ha de valer la suya ni la dél. Vote cien pesos mais y cuento acabado.

    T. Mingos
    ¡Non xuro a dieces, si non me votadel-as tripas fora! Pro boeno, falouno un home. Serán entonces os cinco mil.

    Manuel
    Boeno; pro ademais ten que levar unha cama arreada.

    T. Mingos
    Levará, porque eso é decote.

    Manuel
    E tres vestidos novos.

    T. Mingos
    ¿Ainda? Ben ll' abondaban dous; pro boeno.

    Manuel
    Ademais tres panos de seda de trinta reas pra miña mai e pra miñas hermás.

    Ramón
    (Non Iles viñan mal).

    T. Mingos
    Ay hô ¿Non tes mais que pedir? (A Manuel).

    Chufón
    Solo se ll' esquenceu pedirlle us zapatiños pro pastorciño d` avenza.

    T. Mingos
    (Levantándose incomodado). ¿Conque us zapatiños? Dille a teu pai que o que teña criados que os percure.

[p. 53]
    Sabela
    Hom, por us zapatos que non quede.

    T. Mingos
    Está dito: os zapatos non van pr' aló.

    Chufón
    Pois estonces, disimule y si van alguna vez por Folgoso xa saben donde tienen un amigo.

    Sabela
    Igoalmente por aquí si somos algo de servicio.

    Manuel
    (Levantándose de mala gana y acercándose al Chufón). ¡Seica pediche demais!

    Chufón
    ¡Qué va, hombre! El viejo es moi agarrado. Xa viste que si fuera con la vieja quedábamos arreglados.


    
ESCENA 19.

    
Dichos.—Carmela.

    Carmela
  Aquí ven D. Camilo.

    T. Mingos
    Dios veña co-él.

    D. Camilo
    Boenos días.

    Chufón
    Moi felices.

    T. Mingos
    Xa me estaba tardando. ¿Traime esa conta?

    D. Camilo
    Trayo por certo; pero temos inda mais que falar. (Ramón sale del escondrijo aprovechando el verlos a todos entretenidos y se pone a hablar con Carmen en la ventana. D. Camilo finge explicar el engaño al Tío Mingos).

    Manuel
    Non me vou agusto sin falar co-a rapaza. Xa vou sintindo pedirlle tanto.

    Chufón
    Hicimos lo que nos mandou tu padre.

    T. Mingos
    Agora xa entendo. (Muy contento hablando con D. Camilo).

    D. Camilo
    O caso foi chocante. (Riendo a carcajadas).

    Manuel
    Vou a ver s' anda por abaixo e falo co-ela. ¿Ímonos?

    Chufón
    O conto é qu' eu tamén quería falar co-a criada; pero véola moi entretenida e animada co-ese siñorito.

    Manuel
    Anda vente, xa lle falarás na romería.

    Chufón
    (A todos). Queden con Dios todos.

    Carmela
    ¿Xa se van? Agora é unha vergonza que se vayan sin xantar.

    Sabela
    (Que acaba de entrar). Non agora non vos ides por esta calor.

[p. 54]
    T. Mingos
    Sabela. Chegas a tempo. Acaba de pedirme D. Camilo á Carmela pra casar co seu fillo.

    Sabela
    (A D. Camilo). ¿De verdá?

    D. Camilo
    Si señora. Estos mozos poden ser testigos. Acercate Carmela. Xa sei que o meu fillo te quer e tí tamén a él. Acabo de tratar con teu padriño d' asegurarche un dote de dous mil pesos.
    Sabela ¡Alabado sea Dios! E vosté que pide en troques?

    Ramón
    Nosoutros non pedimos nada. Ela sola valeo todo, dendes que a quero.

    Manuel
    (Al Chufón). Ves hô, este é outro cantar. Ti non lle dabas outro tanto.

    Chufón
    ¡Coidado si ten sorte esa criada!

    Sabela
    Mingos supoño que non os deixarás ir. Oxe debemos de xentar todos xuntos. Vou a ver como anda a cuciña. (Sale muy contenta).

    Carmela
    Vou a axudar á mamai. (Sale detrás despidiéndose con la mano de Ramón al salir).


    
ESCENA 20.

    
Tío Mingos.—D. Camilo.—Manuel.—Chufón.


    Manuel
  Tío Mingos, suprícolle unha palabriña. (Llamándole aparte). Penseino millor e non fago caso do que me mandou pedir meu pai. A min a rapaza gústame moito y-estou resolto a pasar pol-o que vosté Ile dea. Con dote ou sin él, alá non lle ha de faltar que comer.

    T. Mingos
    Pro burro ¿non ves que acabo de casala?

    Manuel
    ¿E non é esta a que se casou?

    T. Mingos
    É.

    Manuel
    Pois eu a quen quero é á outra.

    T. Mingos
    ¿A quen? ¿a María Antona?

    Manuel
    A que estaba amañándose aquí cando cheguei, qn' inda me gusta mais qu' ésta.

    T. Mingos
    ¿Logo tí falache co-ela?

    Manuel
    Si señor: faleille do casamento e díxome que si vosté quería que ben.

    T. Mingo
    Pero a outra sobriña non ten nada. Eu non doto mais qu' a ésta que acaba de salir d' aquí.

[p. 55]
    Manuel
    Non importa: a min gústame a moza, y-abonda.

    Chufón
    (Que se acercó a escuchar). Ti que vas facer, ¡burro!

    Manuel
    (AI Chufón). Agora xa non perciso que metas baza. Abóndome eu solo.

    Chufón
    (Cogiendo aparte a Manuel). ¿Qué vas hacer Manuel. Y si tu padre non te quier la mujer sin dote en casa?

    Manuel
    Pior pra él que a ten que aguantar.

    Chufón
    Según e como.

    Manuel
    Pois pior será que eu teña que agoantar unha muller qne non me queira, por moito dote que leve. (Como incomodado).

    Chufón
    É certo: pro si pensabas así, non sei porque te apurabas tanto pra que eu viñera contigo.


    
ESCENA 21.

    
Dichos.—María Antona.—Carmela.

         Entra María Antona llorando, ciega, sin oir a nadíe y se dirige al cofre, lo abre y va sacando de él su ropa, después de recoger de la baranda uno o dos pañuelos. Carmela entra detrasde ella.

    Carmela
    Cálmate María Antona. Non val nada todo.

    M.ª Antona
    Voume y-adios: non paro mais aquí.

    Manuel
    Pero que che pasa muller? (Con acento cariñoso).

    M.ª Antona
    A mín nunca me ha de faltar que comer, si Díos quer. (Haciendo un lio con la ropa y sin hacer caso de Manuel ni de Carmela que estan a su lado).

    T. Mingos
    ¡Pro que arroutada estás! ¿Que che parou? (Acercándose también).

    M.ª Antona
    Que me despediu a tia Sabel (Se echa a llorar).

    T. Mingos
    ¡Ay vamos! Cousas de tua tia. (Vuelve a sentarse). Entrambas tedes o mesmo xenio.

    Manuel
    Calmate muller. Eso inda é millor pra que te veñas mais antes comigo.

    M.ª Antona
    Vaya largue: déixeme agora de lerias que non estou pra cuchufletas. (Acaba de atar un lio de ropa y se dispone a marchar).

    Carmela
    (Cogiéndola). Pero ¿pr' onde vas, muller? (Dejándola

[p. 56]
    y corriendo al Tío Mingos). Pero padriño ¿vosté deixâ ir?.... Vou ond' a madriña. (Sale escapada).

    Manuel
    (Cogiéndola, al soltarla Carmela, del otro brazo). Agarda muller. Xa lle dixen ó tio Mingos que me casaba contigo.

    M.ª Antona
    ¿De veras? (Calmándose y mirándole con picardia) ¿Y-a dote?

    Manuel
    Anque non leves mais qu'a roupa que tes ó lombo. Abonda a boa sona que tes. Oxe mesmo podes vir comigo.

    M.ª Antona
    (Soltándose). Enton, penso qu' a boa sona iba a perdela alá.

    D. Camilo
    Vente comigo: non seas burra. (Cogiéndola del otro brazo al soltarse de Manuel).

    M.ª Antona
    Inda volve as andadas. Largue, largue (Sacudiéndole, al desprenderse con el lio).

    Manuel
    (Cogiéndola inmediatamente del otro brazo) Pero ¿que me respondes?

    M.ª Antona
    ¡Quen che da creto! (Se suelta y camina hacia la puerta ).

    Chufón
    (Deteniéndola y tratando de cogerla el brazo que ella esquiva). Agarde muller. Tamen a mi me gusta.....

    M.ª Antona
    Tamén a vosté, jaja. Xa estou comprometida.


    
ESCENA 22.

    
Dichos.Sabela.

         (Aparece en la puerta Sabela disputando con Carmela).

    Sabela
    Nada, nada. Non-a quero mais na casa. (Entrando)

    T. Mingos
    ¡Si todo eso non val nada, Sabela!

    M.ª Antona
    Non s' apure, que a min onde servir non me ha de faltar.

    Sabela
    ¿Vela, que desleigada? (AI Tío Mingos).

    Carmela
    Oxe non te vas. (Se abraza a María Antona como tratando de convencerla).

    D. Camilo
    Tía Sabela, oxe pido eu por ela: non é día de despedila.

[p. 57]
    Sabela
    ¿E porque non? No-me fai falla pra nada. (Incomodada).

    T. Mingos
    Deixea D. Camilo. Mentras non se calme, as razós non lle sirven de nada.

    D. Camilo
    E verdá: no-me acordaba que era muller.

    Carmela
    Madriña perdónelle, sinon voume eu con ela.

    Sabela
    D' esta vez perdonareille por tí. (A María Antona). Pero si te volvo a coller d' aquel xeito co louban d' Antón ¡Pouca vergonza! ¡Sales fina pros homes!

         (Manuel y Chufón hablan aparte como pasmados)

    M.ª Antona
    Por eso mesmo me vou.

    D. Camilo
    Non seas testana. Agora non te vas. (Deteniéndola y luchando con ella para arrebatarle el lio de ropa).


    
ESCENA 23.

    
Dichos.—Antón.

    Antón
  ¡Qu' é esto! (Se precipita entre los dos y separándolos furioso). ¿Que tén que ver vosté co-esta muller? Si quer que lle duren as moas na boca, non volva a tocata siquera.

    Ramón
    ¿Que dís tí? A ver si che fago deprender educación.

    Sabela
    (AI Tío Mingos). ¿E tí aguantas esto? ¡Estrevido! ¡Largo da miña casa!

    Antón
    Pois fágam' a conta.

    M.ª Antona
    Ti quédate: abonda que me vaya eu.

    T. Mingos
    Tí, antes de irte, podes salir casada con Manuel do Peto; pois él, qu' está diante, acábame de pedir o consentimento pra casar contigo.

    Antón
    ¡Como! ¿él!... ¡ela!... (Mirándolos asustado).

    M.ª Antona
    Pero tí queres casar comigo? (A Manuel).

    Manuel
    Si muller si, xa-o acabas d' oir.

    M.ª Antona
    (Ap.) ¡Qué lástima, quen-o soupera! (Mira para Antón que clava los ojos en ella). Pois chico, chegache tarde, xa estaba comprometida con éste.

    Antón
    Si dempois t' has d' arrepentir inda estás a tempo. Eu son probe, nin casa teño siquera onde me-

[p. 58]
    terte, non podo darche mais que cariño e boa voluntá; Manuel é un herdeiro rico: as folganzas que él che pode dar nunca ch' as poderei dar eu, porque nunca che poderei dar mais que o froito d' un traballo honrado: con que mirao ben antes.

    M.ª Antona
    Está mirado. O corazón lévame a tí. Os paxaros non teñen nada e cantan e rebincan, porque se queren. Casarme con éste pra pensar en tí toda a vida.... eso non! ¿De qué me valerían todal-as riquezas qu' él ten, mais que de pena? Dios chea dea salú e traballo e mal será que non atopemos un cortello pra criar os fillos e ser felices.

    Carmela
    Tes razón. Tamen os probes poden ser felices. ¿No-e verdá padriño?

    T. Mingos
    Serán felices cando os homes melloren hasta saber cumprir a vóluntá de Dios, na terra. Si vos casades quedaivos na casa, xa vos amañarei a palleira vella, pra que vivades n' ela mentras me sirvides, y-así, en lugar d' unha boda, farei duas.

    Chufón
    El xeringazo fué compreto. (A Manuel).

    Manuel
    Pro serviunos de leución a todos.

    Chufón
    (A Antón). Llevas una mujer que vale por cén.

    M.ª Antona
    Gracias. Ti serás chufón toda a vida.

    D. Camilo
    Ese oficio ten tamén as suas crebas. (Con intención).

    Chufón
    Terá; pero hay moitos que medran co-él. El mundo está cuallado de chufós e los ha de haber mientras haiga vanidosos. ¿A quen non lle gusta que Ile chufen as suas obras? La lisonja abre todal-as puertas al chufón, y la vanidá le sirve de escaleira para subir a donde nunca chegaría si non tivese audacia para chufar al que dispone de la fertua ou del poder.

    T. Mingos
    Ten razón: o que chufa con tino sementa en boa terra.

    M.ª Antona
    ¿Y-a éstes non lles dis nada?

    Chufón
    Que serán felices si teñen tanta conta da paz como do pan. As duas cousas xuntas quitan moitas penas.

    T. Mingos
    Esa é a miña.

[p. 59]
    Antón
    Mire tio Mingos, as penas non se sinten tanto cando se saben levar, por eso pode haber probes felices e ricos desgraciados.
         (Tocan a misa y vuelve a oirse la gaita).

    T. Mingos
    Vide acá todos: parece que oir a gaita me remoza hoxe, qu' é o día mais feliz da miña vida. Recibide a miña bendición con un abrazo. (Pone un matrimonio a cada lado y abraza a cada pareja.) E agora vamos a dar gracias a Dios.

    Carmela
    Antes vou a despedirme d' estes siñores.
                Anque a usanza do chufón
             cuasi vai arrematada,
             como a lisonxa inda agrada,
             estimo a vosa opinión
             si me dais unha palmada.


    TELÓN


FIN



[p. 61]

AL LECTOR


         El notable escritor D. José M. López Castiñeiras ha tenido ocasión de observar en Ias montañas de Caurel, de la provincia de Lugo, la costumbre de intervenir el chufón en Ias negociaciones matrimoniales, y tuvo la fortuna de trasladarla al papel en un gracioso artículo descriptivo, cuya lectura me sugirió la determinación de escribir la anterior comedia, con objeto de hacer más conocida una antigua costumbre casi extinguida en Galicia.
         Como no me he creido nunca con aptitudes de escritor para el Teatro, hice el anterior ensayo de comedia gallega con el natural temor de no acertar. Bien quisiera verla puesta en escena antes de publicarla, para poder corregir los defectos que en la práctica encontrase sobre el manejo de los personajes en favor del efecto escénico. Pero ante Ias dificultades encontradas para ello, me determiné a publicarla, dejando a Ias aptitudes y buena voluntad de los actores el mejorar mi improvisada comedia, si es que tiene la fortuna de ser digna de representación teatral.
         En esta comedia aprovecho el gracioso diálogo del contrato, que figura en la escena 18 del 2.° acto, copiado casi íntegro, del trabajo del Sr. López Castiñeiras y quise conservar también el nombre de los cinco personajes que en él figuran. Y aunque para ello fuí autorizado por el propio Sr. Castiñeiras, considero como una deuda de honor el que su nombre vaya unido al mío en este trabajo.
         En vista de la anarquía que se observa en la ortografía gallega, en la cual cada escritor manifiesta su criterio, yo he procurado solamente facilitar la lectura, suprimiendo algunos de los apóstrofos innecesarios y escribiendo las palabras de modo que puedan encontrarse en los diccionarios gallegos, cosa imposible de conciliar con el sistema de escritura fonética.
         Ya se sabe que en el lenguaje gallego, cuando se encuentra una palabra que termina en vocal con otra que empieza con ella, aunque no sea la misma, la terminal enmudece y la absorbe por completo la vocal con que empieza la radical de la palabra siguiente. Pero la vocal terminal pocas veces debe desaparecer de la escritura en estos casos, como no desaparece cuando la palabra siguiente empieza por consonante, porque su conservación no solo es lógica sino que, a mi entender, facilita mucho la lectura.

[p. 62]
         Habiendo caracteres de imprenta suficientes, creo que facilita también la lectura el uso de esta acentuación:
         a = Ia; á=a Ia.
         o = (art.) el; o (con acento grave) = lo; ó = al.
         El acento circunflejo en este caso quedaría para las vocales que suenan más largas.


    
Palabras y frases que no se encuentran en los diccionarios
    gallegos, usadas en esta comedia

    Pág. 5. Non hay volta = Es indudable.
    » 11. Doado-a = Fácil.
    » 15. Ten us bes feros = Tiene grandes bienes.
    »  » Por verbo de = Tocante a.
    »  » Xeito = Modo, manera, gracia.
    » 16. Curmás entregas = Primas carnales.
    » 17. Da xenio falar co-él = Da gusto, o encanta hablar con él.
    » » Armar á merlo = Andarla armando.
    » » ¡Ora o demo! = ¡Mira el diablo!
    » 18. Alampar = Encenderse con llama lo que arde.
    » » Dar sorte = Hacer caso.
    » 19. A mesma diana = La misma canción.
    » » Ni a sol ni a lúa = Ni a sol ni a sombra.
    » 25. Acaer = Asentar, caer bien la blusa (en este caso).
    » » Por mor = Con objeto, con el fin.
    » 30. Ten sona = Tiene fama.
    » » Xeitoso-a = Mañoso-a.
    » 39. De burro en baixo non hay millor besta = Refrán con el que se le dice a alguno que es tonto de capirote.
    » » Poucas han de ser as malas fadas = Poco hay que esperar.
    » » Turreón-a = Terco-a en la disputa, o en la Iucha.
    » 50. Prosmeiro-a = Mentiroso socarrón - indeciso e irresoluto por cobardía - el que no dice lo que siente.
    » 52. Si compre, ben = Si conviene, bien
    » 55. Entrambos-as = Ambos-as.
    » 57. Testán-ana = Testarudo-a.
    » » Loubán = Holgazán desvergonzado y malicioso.
    » 58. Esa é a miña = Ese es mi modo de pensar.


Tódalas obras orixinais deste autor atópanse no dominio público. Isto é aplicábel en todo o mundo por mor de que finou fai máis de 80 anos.
As traducións poden non estar en dominio público.